pli: “Sati, mahārāja, uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgadhamme apilāpeti ‘ime cattāro satipaṭṭhānā, ime cattāro sammappadhānā, ime cattāro iddhipādā, imāni pañcindriyāni, imāni pañca balāni, ime satta bojjhaṅgā, ayaṁ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṁ samatho, ayaṁ vipassanā, ayaṁ vijjā, ayaṁ vimuttī’ti.


nikaya: mil

layer: root

title_pli: Milindapañha Mahāvagga

pli: Tato yogāvacaro sevitabbe dhamme sevati, asevitabbe dhamme na sevati.


pli: Bhajitabbe dhamme bhajati abhajitabbe dhamme na bhajati.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, apilāpanalakkhaṇā satī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, rañño cakkavattissa bhaṇḍāgāriko rājānaṁ cakkavattiṁ sāyaṁ pātaṁ yasaṁ sarāpeti ‘ettakā, deva, te hatthī, ettakā assā, ettakā rathā, ettakā pattī, ettakaṁ hiraññaṁ, ettakaṁ suvaṇṇaṁ, ettakaṁ sāpateyyaṁ, taṁ devo saratū’ti rañño sāpateyyaṁ apilāpeti;


pli: evameva kho, mahārāja, sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgadhamme apilāpeti ‘ime cattāro satipaṭṭhānā, ime cattāro sammappadhānā, ime cattāro iddhipādā, imāni pañcindriyāni, imāni pañca balāni, ime satta bojjhaṅgā, ayaṁ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṁ samatho, ayaṁ vipassanā, ayaṁ vijjā, ayaṁ vimuttī’ti.


pli: Bhajitabbe dhamme bhajati, abhajitabbe dhamme na bhajati.


pli: “Kathaṁ, bhante, upaggaṇhanalakkhaṇā satī”ti?


pli: “Sati, mahārāja, uppajjamānā hitāhitānaṁ dhammānaṁ gatiyo samanveti ‘ime dhammā hitā, ime dhammā ahitā.


pli: Ime dhammā upakārā, ime dhammā anupakārā’ti.


pli: Tato yogāvacaro ahite dhamme apanudeti, hite dhamme upaggaṇhāti.


pli: Anupakāre dhamme apanudeti, upakāre dhamme upaggaṇhāti.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, upaggaṇhanalakkhaṇā satī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṁ rañño hitāhite jānāti ‘ime rañño hitā, ime ahitā.


pli: Ime upakārā, ime anupakārā’ti.


pli: Tato ahite apanudeti, hite upaggaṇhāti.


pli: Anupakāre apanudeti, upakāre upaggaṇhāti.


pli: Evameva kho, mahārāja, sati uppajjamānā hitāhitānaṁ dhammānaṁ gatiyo samanveti ‘ime dhammā hitā, ime dhammā ahitā.


pli: Anupakāre dhamme apanudeti, upakāre damme upaggaṇhāti.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, upaggaṇhanalakkhaṇā sati.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā—


pli: ‘satiñca khvāhaṁ, bhikkhave, sabbatthikaṁ vadāmī’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Satilakkhaṇapañho terasamo.


pli: Milindapañha


pli: 14. Samādhipañha


pli: “bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇo samādhī”ti?


pli: “Pamukhalakkhaṇo, mahārāja, samādhi, ye keci kusalā dhammā, sabbe te samādhipamukhā honti samādhininnā samādhipoṇā samādhipabbhārā”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kūṭāgārassa yā kāci gopānasiyo, sabbā tā kūṭaṅgamā honti kūṭaninnā kūṭasamosaraṇā, kūṭaṁ tāsaṁ aggamakkhāyati;


pli: evameva kho, mahārāja, ye keci kusalā dhammā, sabbe te samādhipamukhā honti samādhininnā samādhipoṇā samādhipabbhārā”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, koci rājā caturaṅginiyā senāya saddhiṁ saṅgāmaṁ otareyya, sabbāva senā hatthī ca assā ca rathā ca pattī ca tappamukhā bhaveyyuṁ tanninnā tappoṇā tappabbhārā taṁyeva anupariyāyeyyuṁ;


pli: evameva kho, mahārāja, ye keci kusalā dhammā, sabbe te samādhipamukhā honti samādhininnā samādhipoṇā samādhipabbhārā.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, pamukhalakkhaṇo samādhi.


pli: ‘samādhiṁ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṁ pajānātī’”ti.


pli: Samādhipañho cuddasamo.


pli: 15. Paññālakkhaṇapañha


pli: “bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇā paññā”ti?


pli: “Pubbeva kho, mahārāja, mayā vuttaṁ—


pli: ‘chedanalakkhaṇā paññā’ti, api ca obhāsanalakkhaṇā paññā”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante, obhāsanalakkhaṇā paññā”ti?


pli: “Paññā, mahārāja, uppajjamānā avijjandhakāraṁ vidhameti, vijjobhāsaṁ janeti, ñāṇālokaṁ vidaṁseti, ariyasaccāni pākaṭāni karoti.


pli: Tato yogāvacaro ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā sammappaññāya passatī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, puriso andhakāre gehe padīpaṁ paveseyya, paviṭṭho padīpo andhakāraṁ vidhameti, obhāsaṁ janeti, ālokaṁ vidaṁseti, rūpāni pākaṭāni karoti;


pli: evameva kho, mahārāja, paññā uppajjamānā avijjandhakāraṁ vidhameti, vijjobhāsaṁ janeti, ñāṇālokaṁ vidaṁseti, ariyasaccāni pākaṭāni karoti.


pli: Tato yogāvacaro ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā sammappaññāya passati.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, obhāsanalakkhaṇā paññā”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Paññālakkhaṇapañho pannarasamo.


pli: Milindapañha


pli: “bhante nāgasena, ime dhammā nānā santā ekaṁ atthaṁ abhinipphādentī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, ime dhammā nānā santā ekaṁ atthaṁ abhinipphādenti, kilese hanantī”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante, ime dhammā nānā santā ekaṁ atthaṁ abhinipphādenti, kilese hananti?


pli: Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, senā nānā santā hatthī ca assā ca rathā ca pattī ca ekaṁ atthaṁ abhinipphādenti, saṅgāme parasenaṁ abhivijinanti;


pli: evameva kho, mahārāja, ime dhammā nānā santā ekaṁ atthaṁ abhinipphādenti, kilese hanantī”ti.


pli: Mahāvaggo paṭhamo.


pli: Imasmiṁ vagge soḷasa pañhā.


pli: 2. Vassagaṇanapañha


pli: “Kativassosi tvaṁ, bhante nāgasenā”ti?


pli: “Sattavassohaṁ, mahārājā”ti.


pli: “Ke te, bhante, satta, tvaṁ vā satta, gaṇanā vā sattā”ti?


pli: Tena kho pana samayena milindassa rañño sabbābharaṇapaṭimaṇḍitassa alaṅkatapaṭiyattassa pathaviyaṁ chāyā dissati, udakamaṇike ca chāyā dissati.


pli: Atha kho āyasmā nāgaseno milindaṁ rājānaṁ etadavoca—


pli: “ayaṁ te, mahārāja, chāyā pathaviyaṁ udakamaṇike ca dissati, kiṁ pana, mahārāja, tvaṁ vā rājā, chāyā vā rājā”ti?


pli: “Ahaṁ, bhante nāgasena, rājā, nāyaṁ chāyā rājā, maṁ pana nissāya chāyā pavattatī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, vassānaṁ gaṇanā satta, na panāhaṁ satta, maṁ pana nissāya satta pavattati, chāyūpamaṁ, mahārājā”ti.


pli: “Acchariyaṁ, bhante nāgasena, abbhutaṁ, bhante nāgasena, aticitrāni pañhapaṭibhānāni visajjitānī”ti.


pli: Vassagaṇanapañho dutiyo.


pli: Milindapañha


pli: 3. Vīmaṁsanapañha


pli: “bhante nāgasena, sallapissasi mayā saddhin”ti?


pli: “Sace tvaṁ, mahārāja, paṇḍitavādaṁ sallapissasi sallapissāmi, sace pana rājavādaṁ sallapissasi na sallapissāmī”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, paṇḍitā sallapantī”ti?


pli: “Paṇḍitānaṁ kho, mahārāja, sallāpe āveṭhanampi kayirati, nibbeṭhanampi kayirati, niggahopi kayirati, paṭikammampi kayirati, vissāsopi kayirati, paṭivissāsopi kayirati, na ca tena paṇḍitā kuppanti, evaṁ kho, mahārāja, paṇḍitā sallapantī”ti.


pli: “Kathaṁ pana, bhante, rājāno sallapantī”ti?


pli: “Rājāno kho, mahārāja, sallāpe ekaṁ vatthuṁ paṭijānanti, yo taṁ vatthuṁ vilometi, tassa daṇḍaṁ āṇāpenti ‘imassa daṇḍaṁ paṇethā’ti, evaṁ kho, mahārāja, rājāno sallapantī”ti.


pli: “Paṇḍitavādāhaṁ, bhante, sallapissāmi, no rājavādaṁ, vissaṭṭho bhadanto sallapatu yathā bhikkhunā vā sāmaṇerena vā upāsakena vā ārāmikena vā saddhiṁ sallapati, evaṁ vissaṭṭho bhadanto sallapatu mā bhāyatū”ti.


pli: “Suṭṭhu, mahārājā”ti thero abbhānumodi.


pli: “bhante nāgasena, pucchissāmī”ti.


pli: “Puccha, mahārājā”ti.


pli: “Pucchitosi me, bhante”ti.


pli: “Visajjitaṁ, mahārājā”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante, tayā visajjitan”ti?


pli: “Kiṁ pana, mahārāja, tayā pucchitan”ti.


pli: Vīmaṁsanapañho tatiyo.


pli: Milindapañha


pli: 4. Anantakāyapañha


pli: Atha kho milindassa rañño etadahosi—


pli: “paṇḍito kho ayaṁ bhikkhu paṭibalo mayā saddhiṁ sallapituṁ, bahukāni ca me ṭhānāni pucchitabbāni bhavissanti, yāva apucchitāniyeva tāni ṭhānāni bhavissanti, atha sūriyo atthaṁ gamissati, yannūnāhaṁ sve antepure sallapeyyan”ti.


pli: Atha kho rājā devamantiyaṁ etadavoca—


pli: “tena hi tvaṁ, devamantiya, bhadantassa āroceyyāsi ‘sve antepure raññā saddhiṁ sallāpo bhavissatī’”ti.


pli: Idaṁ vatvā milindo rājā uṭṭhāyāsanā theraṁ nāgasenaṁ āpucchitvā rathaṁ abhirūhitvā “nāgaseno nāgaseno”ti sajjhāyaṁ karonto pakkāmi.


pli: Atha kho devamantiyo āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—


pli: “rājā, bhante, milindo evamāha—


pli: ‘sve antepure raññā saddhiṁ sallāpo bhavissatī’”ti.


pli: “Suṭṭhū”ti thero abbhānumodi.


pli: Atha kho tassā rattiyā accayena devamantiyo ca anantakāyo ca maṅkuro ca sabbadinno ca yena milindo rājā tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā rājānaṁ milindaṁ etadavocuṁ—


pli: “āgacchatu, mahārāja, bhadanto nāgaseno”ti?


pli: “Āma āgacchatū”ti.


pli: “Kittakehi bhikkhūhi saddhiṁ āgacchatū”ti?


pli: “Yattake bhikkhū icchati, tattakehi bhikkhūhi saddhiṁ āgacchatū”ti.


pli: Atha kho sabbadinno āha—


pli: “āgacchatu, mahārāja, dasahi bhikkhūhi saddhin”ti.


pli: Dutiyampi kho rājā āha—


pli: “yattake bhikkhū icchati, tattakehi bhikkhūhi saddhiṁ āgacchatū”ti.


pli: Dutiyampi kho sabbadinno āha—


pli: Tatiyampi kho rājā āha—


pli: Tatiyampi kho sabbadinno āha—


pli: “Sabbo panāyaṁ sakkāro paṭiyādito, ahaṁ bhaṇāmi ‘yattake bhikkhū icchati, tattakehi bhikkhūhi saddhiṁ āgacchatū’ti.


pli: Ayaṁ bhaṇe sabbadinno aññathā bhaṇati, kiṁ nu mayaṁ nappaṭibalā bhikkhūnaṁ bhojanaṁ dātun”ti?


pli: Evaṁ vutte, sabbadinno maṅku ahosi.


pli: Atha kho devamantiyo ca anantakāyo ca maṅkuro ca yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavocuṁ—


pli: “rājā, bhante, milindo evamāha—


pli: ‘yattake bhikkhū icchati, tattakehi bhikkhūhi saddhiṁ āgacchatū’”ti.


pli: Atha kho āyasmā nāgaseno pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya asītiyā bhikkhusahassehi saddhiṁ sāgalaṁ pāvisi.


pli: Atha kho anantakāyo āyasmantaṁ nāgasenaṁ nissāya gacchanto āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—


pli: “bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘nāgaseno’ti, katamo ettha nāgaseno”ti?


pli: “ko panettha ‘nāgaseno’ti maññasī”ti?


pli: “Yo so, bhante, abbhantare vāto jīvo pavisati ca nikkhamati ca, so ‘nāgaseno’ti maññāmī”ti.


pli: “Yadi paneso vāto nikkhamitvā nappaviseyya, pavisitvā na nikkhameyya, jīveyya nu kho so puriso”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Ye panime saṅkhadhamakā saṅkhaṁ dhamenti, tesaṁ vāto puna pavisatī”ti?


pli: “Ye panime vaṁsadhamakā vaṁsaṁ dhamenti, tesaṁ vāto puna pavisatī”ti?


pli: “Ye panime siṅgadhamakā siṅgaṁ dhamenti, tesaṁ vāto puna pavisatī”ti?


pli: “Atha kissa pana te na marantī”ti.


pli: “Nāhaṁ paṭibalo tayā vādinā saddhiṁ sallapituṁ, sādhu, bhante, atthaṁ jappehī”ti.


pli: “Neso jīvo, assāsapassāsā nāmete kāyasaṅkhārā”ti thero abhidhammakathaṁ kathesi.


pli: Atha anantakāyo upāsakattaṁ paṭivedesīti.


pli: Anantakāyapañho catuttho.


pli: Milindapañha


pli: 5. Pabbajjapañha


pli: Atha kho āyasmā nāgaseno yena milindassa rañño nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.


pli: Atha kho milindo rājā āyasmantaṁ nāgasenaṁ saparisaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappetvā sampavāretvā ekamekaṁ bhikkhuṁ ekamekena dussayugena acchādetvā āyasmantaṁ nāgasenaṁ ticīvarena acchādetvā āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—


pli: “bhante nāgasena, dasahi, bhikkhūhi saddhiṁ idha nisīdatha, avasesā gacchantū”ti.


pli: Atha kho milindo rājā āyasmantaṁ nāgasenaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ viditvā aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho milindo rājā āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—


pli: “bhante nāgasena, kimhi hoti kathāsallāpo”ti?


pli: “Atthena mayaṁ, mahārāja, atthikā, atthe hotu kathāsallāpo”ti.


pli: “kimatthiyā, bhante nāgasena, tumhākaṁ pabbajjā, ko ca tumhākaṁ paramattho”ti.


pli: “kinti, mahārāja, idaṁ dukkhaṁ nirujjheyya, aññañca dukkhaṁ na uppajjeyyāti.


pli: Etadatthā, mahārāja, amhākaṁ pabbajjā, anupādā parinibbānaṁ kho pana amhākaṁ paramattho”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante nāgasena, sabbe etadatthāya pabbajantī”ti?


pli: “Na hi, mahārāja, keci etadatthāya pabbajanti, keci rājābhinītā pabbajanti, keci corābhinītā pabbajanti, keci iṇaṭṭā pabbajanti, keci ājīvikatthāya pabbajanti, ye pana sammā pabbajanti, te etadatthāya pabbajantī”ti.


pli: “Tvaṁ pana, bhante, etadatthāya pabbajitosī”ti?


pli: “Ahaṁ kho, mahārāja, daharako santo pabbajito, na jānāmi imassa nāmatthāya pabbajāmīti, api ca kho me evaṁ ahosi ‘paṇḍitā ime samaṇā sakyaputtiyā, te maṁ sikkhāpessantī’ti, svāhaṁ tehi sikkhāpito jānāmi ca passāmi ca ‘imassa nāmatthāya pabbajjā’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Pabbajjapañho pañcamo.


pli: Milindapañha


pli: 6. Paṭisandhipañha


pli: “bhante nāgasena, atthi koci mato na paṭisandahatī”ti.


pli: “koci paṭisandahati, koci na paṭisandahatī”ti.


pli: “Ko paṭisandahati, ko na paṭisandahatī”ti?


pli: “Sakileso, mahārāja, paṭisandahati, nikkileso na paṭisandahatī”ti.


pli: “Tvaṁ pana, bhante nāgasena, paṭisandahissasī”ti?


pli: “Sace, mahārāja, saupādāno bhavissāmi paṭisandahissāmi, sace anupādāno bhavissāmi na paṭisandahissāmī”ti.


pli: Paṭisandhipañho chaṭṭho.


pli: 7. Yonisomanasikārapañha


pli: “bhante nāgasena, yo na paṭisandahati, nanu so yoniso manasikārena na paṭisandahatī”ti?


pli: “Yoniso ca, mahārāja, manasikārena paññāya ca aññehi ca kusalehi dhammehī”ti.


pli: “Nanu, bhante, yoniso manasikāroyeva paññā”ti?


pli: “Na hi, mahārāja, añño manasikāro, aññā paññā, imesaṁ kho, mahārāja, ajeḷakagoṇamahiṁsaoṭṭhagadrabhānampi manasikāro atthi, paññā pana tesaṁ natthī”ti.


pli: Yonisomanasikārapañho sattamo.


pli: 8. Manasikāralakkhaṇapañha


pli: “kiṁlakkhaṇo, bhante nāgasena, manasikāro, kiṁlakkhaṇā paññā”ti?


pli: “Ūhanalakkhaṇo kho, mahārāja, manasikāro, chedanalakkhaṇā paññā”ti.


pli: “Kathaṁ ūhanalakkhaṇo manasikāro, kathaṁ chedanalakkhaṇā paññā?


pli: Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Jānāsi tvaṁ, mahārāja, yavalāvake”ti.


pli: “Āma, bhante, jānāmī”ti.


pli: “Kathaṁ, mahārāja, yavalāvakā yavaṁ lunantī”ti?


pli: “Vāmena, bhante, hatthena yavakalāpaṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena dāttaṁ gahetvā dāttena chindantī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, yavalāvako vāmena hatthena yavakalāpaṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena dāttaṁ gahetvā yavaṁ chindati;


pli: evameva kho, mahārāja, yogāvacaro manasikārena mānasaṁ gahetvā paññāya kilese chindati, evaṁ kho, mahārāja, ūhanalakkhaṇo manasikāro, evaṁ chedanalakkhaṇā paññā”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Manasikāralakkhaṇapañho aṭṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: 9. Sīlalakkhaṇapañha


pli: “bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘aññehi ca kusalehi dhammehī’ti, katame te kusalā dhammā”ti?


pli: “Sīlaṁ, mahārāja, saddhā vīriyaṁ sati samādhi, ime te kusalā dhammā”ti.


pli: “Kiṁlakkhaṇaṁ, bhante, sīlan”ti?


pli: “Patiṭṭhānalakkhaṇaṁ, mahārāja, sīlaṁ sabbesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ, indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasatipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādajhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṁ sīlaṁ patiṭṭhaṁ, sīle patiṭṭhito kho, mahārāja, yogāvacaro sīlaṁ nissāya sīle patiṭṭhāya pañcindriyāni bhāveti saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyanti, sabbe kusalā dhammā na parihāyantī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti, sabbe te pathaviṁ nissāya pathaviyaṁ patiṭṭhāya vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti;


pli: evameva kho, mahārāja, yogāvacaro sīlaṁ nissāya sīle patiṭṭhāya pañcindriyāni bhāveti saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyan”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, ye keci balakaraṇīyā kammantā kayiranti, sabbe te pathaviṁ nissāya pathaviyaṁ patiṭṭhāya kayiranti;


pli: “Yathā, mahārāja, nagaravaḍḍhakī nagaraṁ māpetukāmo paṭhamaṁ nagaraṭṭhānaṁ sodhāpetvā khāṇukaṇṭakaṁ apakaḍḍhāpetvā bhūmiṁ samaṁ kārāpetvā tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvā nagaraṁ māpeti;


pli: “Yathā, mahārāja, laṅghako sippaṁ dassetukāmo pathaviṁ khaṇāpetvā sakkharakathalaṁ apakaḍḍhāpetvā bhūmiṁ samaṁ kārāpetvā mudukāya bhūmiyā sippaṁ dasseti;


pli: evameva kho, mahārāja, yogāvacaro sīlaṁ nissāya sīle patiṭṭhāya pañcindriyāni bhāveti saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyanti.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā—


pli: ‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño,


pli: Cittaṁ paññañca bhāvayaṁ;


pli: Ātāpī nipako bhikkhu,


pli: So imaṁ vijaṭaye jaṭanti.


pli: Ayaṁ patiṭṭhā dharaṇīva pāṇinaṁ,


pli: Idañca mūlaṁ kusalābhivuḍḍhiyā;


pli: Mukhañcidaṁ sabbajinānusāsane,


pli: Yo sīlakkhandho varapātimokkhiyo’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Sīlalakkhaṇapañho navamo.


title_pli: Milindapañha Addhānavagga

pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 1. Dhammasantatipañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yo uppajjati, so eva so, udāhu añño”ti?


pli: Thero āha—


pli: “na ca so, na ca añño”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yadā tvaṁ daharo taruṇo mando uttānaseyyako ahosi, soyeva tvaṁ etarahi mahanto”ti?


pli: “Na hi, bhante, añño so daharo taruṇo mando uttānaseyyako ahosi, añño ahaṁ etarahi mahanto”ti.


pli: “Evaṁ sante kho, mahārāja, mātātipi na bhavissati, pitātipi na bhavissati, ācariyotipi na bhavissati, sippavātipi na bhavissati, sīlavātipi na bhavissati, paññavātipi na bhavissati.


pli: Kiṁ nu kho, mahārāja, aññā eva kalalassa mātā, aññā abbudassa mātā, aññā pesiyā mātā, aññā ghanassa mātā, aññā khuddakassa mātā, aññā mahantassa mātā, añño sippaṁ sikkhati, añño sikkhito bhavati, añño pāpakammaṁ karoti, aññassa hatthapādā chijjantī”ti?


pli: “Na hi, bhante.


pli: Tvaṁ pana, bhante, evaṁ vutte, kiṁ vadeyyāsī”ti?


pli: “ahaññeva kho, mahārāja, daharo ahosiṁ taruṇo mando uttānaseyyako, ahaññeva etarahi mahanto, imameva kāyaṁ nissāya sabbe te ekasaṅgahitā”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso padīpaṁ padīpeyya, kiṁ so sabbarattiṁ padīpeyyā”ti?


pli: “Āma, bhante, sabbarattiṁ padīpeyyā”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, yā purime yāme acci, sā majjhime yāme accī”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Yā majjhime yāme acci, sā pacchime yāme accī”ti?


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, añño so ahosi purime yāme padīpo, añño majjhime yāme padīpo, añño pacchime yāme padīpo”ti?


pli: “Na hi, bhante, taṁyeva nissāya sabbarattiṁ padīpito”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, dhammasantati sandahati, añño uppajjati, añño nirujjhati, apubbaṁ acarimaṁ viya sandahati, tena na ca so, na ca añño, purimaviññāṇe pacchimaviññāṇaṁ saṅgahaṁ gacchatī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, khīraṁ duyhamānaṁ kālantarena dadhi parivatteyya, dadhito navanītaṁ, navanītato ghataṁ parivatteyya, yo nu kho, mahārāja, evaṁ vadeyya ‘yaṁyeva khīraṁ taṁyeva dadhi, yaṁyeva dadhi taṁyeva navanītaṁ, yaṁyeva navanītaṁ taṁyeva ghatan’ti, sammā nu kho so, mahārāja, vadamāno vadeyyā”ti?


pli: “Na hi, bhante, taṁyeva nissāya sambhūtan”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Dhammasantatipañho paṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 2. Paṭisandahanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yo na paṭisandahati, jānāti so ‘na paṭisandahissāmī’”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yo na paṭisandahati, jānāti so ‘na paṭisandahissāmī’”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante, jānātī”ti?


pli: “Yo hetu yo paccayo, mahārāja, paṭisandahanāya, tassa hetussa tassa paccayassa uparamā jānāti so ‘na paṭisandahissāmī’”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kassako gahapatiko kasitvā ca vapitvā ca dhaññāgāraṁ paripūreyya.


pli: So aparena samayena neva kasseyya na vappeyya, yathāsambhatañca dhaññaṁ paribhuñjeyya vā visajjeyya vā yathā paccayaṁ vā kareyya, jāneyya so, mahārāja, kassako gahapatiko ‘na me dhaññāgāraṁ paripūressatī’”ti?


pli: “Āma, bhante, jāneyyā”ti.


pli: “Kathaṁ jāneyyā”ti?


pli: “Yo hetu yo paccayo dhaññāgārassa paripūraṇāya, tassa hetussa tassa paccayassa uparamā jānāti ‘na me dhaññāgāraṁ paripūressatī’”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, yo hetu yo paccayo paṭisandahanāya, tassa hetussa tassa paccayassa uparamā jānāti so ‘na paṭisandahissāmī’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Paṭisandahanapañho dutiyo.


pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 3. Ñāṇapaññāpañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yassa ñāṇaṁ uppannaṁ, tassa paññā uppannā”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yassa ñāṇaṁ uppannaṁ, tassa paññā uppannā”ti.


pli: “Kiṁ, bhante, yaññeva ñāṇaṁ sāyeva paññā”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yaññeva ñāṇaṁ sāyeva paññā”ti.


pli: “Yassa pana, bhante, taññeva ñāṇaṁ sāyeva paññā uppannā, kiṁ sammuyheyya so, udāhu na sammuyheyyā”ti?


pli: “Katthaci, mahārāja, sammuyheyya, katthaci na sammuyheyyā”ti.


pli: “Kuhiṁ, bhante, sammuyheyyā”ti?


pli: “Aññātapubbesu vā, mahārāja, sippaṭṭhānesu, agatapubbāya vā disāya, assutapubbāya vā nāmapaññattiyā sammuyheyyā”ti.


pli: “Kuhiṁ na sammuyheyyā”ti?


pli: “Yaṁ kho pana, mahārāja, tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, tahiṁ na sammuyheyyā”ti.


pli: “Moho panassa, bhante, kuhiṁ gacchatī”ti?


pli: “Moho kho, mahārāja, ñāṇe uppannamatte tattheva nirujjhatī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso andhakāragehe padīpaṁ āropeyya, tato andhakāro nirujjheyya, āloko pātubhaveyya;


pli: evameva kho, mahārāja, ñāṇe uppannamatte moho tattheva nirujjhatī”ti.


pli: “Paññā pana, bhante, kuhiṁ gacchatī”ti?


pli: “Paññāpi kho, mahārāja, sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.


pli: “Bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ “aniccan”ti vā “dukkhan”ti vā “anattā”ti vā, taṁ na nirujjhatī’ti, tassa opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, yo koci puriso rattiṁ lekhaṁ pesetukāmo lekhakaṁ pakkosāpetvā padīpaṁ āropetvā lekhaṁ likhāpeyya, likhite pana lekhe padīpaṁ vijjhāpeyya, vijjhāpitepi padīpe lekhaṁ na vinasseyya.


pli: Evameva kho, mahārāja, paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, puratthimesu janapadesu manussā anugharaṁ pañca pañca udakaghaṭakāni ṭhapenti ālimpanaṁ vijjhāpetuṁ, ghare paditte tāni pañca udakaghaṭakāni gharassūpari khipanti, tato aggi vijjhāyati, kiṁ nu kho, mahārāja, tesaṁ manussānaṁ evaṁ hoti ‘puna tehi ghaṭehi ghaṭakiccaṁ karissāmā’”ti?


pli: “Na hi, bhante, alaṁ tehi ghaṭehi, kiṁ tehi ghaṭehī”ti?


pli: “Yathā, mahārāja, pañca udakaghaṭakāni, evaṁ pañcindriyāni daṭṭhabbāni saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ.


pli: Yathā te manussā, evaṁ yogāvacaro daṭṭhabbo.


pli: Yathā aggi, evaṁ kilesā daṭṭhabbā.


pli: Yathā pañcahi udakaghaṭakehi aggi vijjhāpīyati, evaṁ pañcindriyehi kilesā vijjhāpiyanti, vijjhāpitāpi kilesā na puna sambhavanti.


pli: “Yathā, mahārāja, vejjo pañcamūlabhesajjāni gahetvā gilānakaṁ upasaṅkamitvā tāni pañcamūlabhesajjāni pisitvā gilānakaṁ pāyeyya, tehi ca dosā niddhameyyuṁ, kiṁ nu kho, mahārāja, tassa vejjassa evaṁ hoti ‘puna tehi pañcamūlabhesajjehi bhesajjakiccaṁ karissāmī’”ti?


pli: “Na hi, bhante, alaṁ tehi pañcamūlabhesajjehi, kiṁ tehi pañcamūlabhesajjehī”ti?


pli: “Yathā, mahārāja, pañcamūlabhesajjāni, evaṁ pañcindriyāni daṭṭhabbāni saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ, yathā vejjo, evaṁ yogāvacaro daṭṭhabbo.


pli: Yathā byādhi, evaṁ kilesā daṭṭhabbā.


pli: Yathā byādhito puriso, evaṁ puthujjano daṭṭhabbo.


pli: Yathā pañcamūlabhesajjehi gilānassa dosā niddhantā, dose niddhante gilāno arogo hoti, evaṁ pañcindriyehi kilesā niddhamīyanti, niddhamitā ca kilesā na puna sambhavanti.


pli: “Yathā, mahārāja, saṅgāmāvacaro yodho pañca kaṇḍāni gahetvā saṅgāmaṁ otareyya parasenaṁ vijetuṁ, so saṅgāmagato tāni pañca kaṇḍāni khipeyya, tehi ca parasenā bhijjeyya, kiṁ nu kho, mahārāja, tassa saṅgāmāvacarassa yodhassa evaṁ hoti ‘puna tehi kaṇḍehi kaṇḍakiccaṁ karissāmī’”ti?


pli: “Na hi, bhante, alaṁ tehi kaṇḍehi, kiṁ tehi kaṇḍehī”ti?


pli: “Yathā, mahārāja, pañca kaṇḍāni, evaṁ pañcindriyāni daṭṭhabbāni saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ.


pli: Yathā, mahārāja, saṅgāmāvacaro yodho, evaṁ yogāvacaro daṭṭhabbo.


pli: Yathā parasenā, evaṁ kilesā daṭṭhabbā.


pli: Yathā pañcahi kaṇḍehi parasenā bhijjati, evaṁ pañcindriyehi kilesā bhijjanti, bhaggā ca kilesā na puna sambhavanti.


pli: Evameva kho, mahārāja, paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Ñāṇapaññāpañho tatiyo.


pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 4. Paṭisandahanapuggalavediyanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yo na paṭisandahati, vedeti so kiñci dukkhaṁ vedanan”ti?


pli: Thero āha—


pli: “kiñci vedeti, kiñci na vedetī”ti.


pli: “Kiṁ vedeti, kiṁ na vedetī”ti?


pli: “Kāyikaṁ, mahārāja, vedanaṁ vedeti, cetasikaṁ vedanaṁ na vedetī”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante, kāyikaṁ vedanaṁ vedeti, kathaṁ cetasikaṁ vedanaṁ na vedetī”ti?


pli: “Yo hetu yo paccayo kāyikāya dukkhavedanāya uppattiyā, tassa hetussa tassa paccayassa anuparamā kāyikaṁ dukkhavedanaṁ vedeti, yo hetu yo paccayo cetasikāya dukkhavedanāya uppattiyā, tassa hetussa tassa paccayassa uparamā cetasikaṁ dukkhavedanaṁ na vedeti.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā—


pli: ‘so ekaṁ vedanaṁ vedeti kāyikaṁ na cetasikan’”ti.


pli: “Bhante nāgasena, yo dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, kasmā so na parinibbāyatī”ti?


pli: “Natthi, mahārāja, arahato anunayo vā paṭigho vā, na ca arahanto apakkaṁ pātenti paripākaṁ āgamenti paṇḍitā.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja, therena sāriputtena dhammasenāpatinā—


pli: ‘Nābhinandāmi maraṇaṁ,


pli: nābhinandāmi jīvitaṁ;


pli: Kālañca paṭikaṅkhāmi,


pli: nibbisaṁ bhatako yathā.


pli: Nābhinandāmi maraṇaṁ,


pli: sampajāno patissato’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 5. Vedanāpañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, sukhā vedanā kusalā vā akusalā vā abyākatā vā”ti?


pli: “Siyā, mahārāja, kusalā, siyā akusalā, siyā abyākatā”ti.


pli: “Yadi, bhante, kusalā na dukkhā, yadi dukkhā na kusalā, kusalaṁ dukkhanti nuppajjatī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, idha purisassa hatthe tattaṁ ayoguḷaṁ nikkhipeyya, dutiye hatthe sītaṁ himapiṇḍaṁ nikkhipeyya, kiṁ nu kho, mahārāja, ubhopi te daheyyun”ti?


pli: “Āma, bhante, ubhopi te daheyyun”ti.


pli: “Kiṁ nu kho te, mahārāja, ubhopi uṇhā”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Kiṁ pana te, mahārāja, ubhopi sītalā”ti?


pli: “Ājānāhi niggahaṁ yadi tattaṁ dahati, na ca te ubhopi uṇhā, tena nuppajjati.


pli: Yadi sītalaṁ dahati, na ca te ubhopi sītalā, tena nuppajjati.


pli: Kissa pana te, mahārāja, ubhopi dahanti, na ca te ubhopi uṇhā, na ca te ubhopi sītalā?


pli: Ekaṁ uṇhaṁ, ekaṁ sītalaṁ, ubhopi te dahanti, tena nuppajjatī”ti.


pli: “Nāhaṁ paṭibalo tayā vādinā saddhiṁ sallapituṁ, sādhu atthaṁ jappehī”ti.


pli: Tato thero abhidhammasaṁyuttāya kathāya rājānaṁ milindaṁ saññāpesi—


pli: “Chayimāni, mahārāja, gehanissitāni somanassāni, cha nekkhammanissitāni somanassāni, cha gehanissitāni domanassāni, cha nekkhammanissitāni domanassāni, cha gehanissitā upekkhā, cha nekkhammanissitā upekkhāti, imāni cha chakkāni, atītāpi chattiṁsavidhā vedanā, anāgatāpi chattiṁsavidhā vedanā, paccuppannāpi chattiṁsavidhā vedanā, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisampiṇḍetvā aṭṭhasataṁ vedanā hontī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Vedanāpañho pañcamo.


pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 6. Nāmarūpaekattanānattapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, ko paṭisandahatī”ti?


pli: Thero āha—


pli: “nāmarūpaṁ kho, mahārāja, paṭisandahatī”ti.


pli: “Kiṁ imaṁyeva nāmarūpaṁ paṭisandahatī”ti?


pli: “Na kho, mahārāja, imaṁyeva nāmarūpaṁ paṭisandahati, iminā pana, mahārāja, nāmarūpena kammaṁ karoti sobhanaṁ vā pāpakaṁ vā, tena kammena aññaṁ nāmarūpaṁ paṭisandahatī”ti.


pli: “Yadi, bhante, na imaṁ yeva nāmarūpaṁ paṭisandahati, nanu so mutto bhavissati pāpakehi kammehī”ti?


pli: “yadi na paṭisandaheyya, mutto bhaveyya pāpakehi kammehi.


pli: Yasmā ca kho, mahārāja, paṭisandahati, tasmā na mutto pāpakehi kammehī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso aññatarassa purisassa ambaṁ avahareyya, tamenaṁ ambasāmiko gahetvā rañño dasseyya ‘iminā, deva, purisena mayhaṁ ambā avahaṭā’ti, so evaṁ vadeyya ‘nāhaṁ, deva, imassa ambe avaharāmi, aññe te ambā, ye iminā ropitā, aññe te ambā, ye mayā avahaṭā, nāhaṁ daṇḍappatto’ti.


pli: Kiṁ nu kho so, mahārāja, puriso daṇḍappatto bhaveyyā”ti?


pli: “Āma, bhante, daṇḍappatto bhaveyyā”ti.


pli: “Kena kāraṇenā”ti?


pli: “Kiñcāpi so evaṁ vadeyya, purimaṁ, bhante, ambaṁ appaccakkhāya pacchimena ambena so puriso daṇḍappatto bhaveyyā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, iminā nāmarūpena kammaṁ karoti sobhanaṁ vā pāpakaṁ vā, tena kammena aññaṁ nāmarūpaṁ paṭisandahati, tasmā na mutto pāpakehi kammehī”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso aññatarassa purisassa sāliṁ avahareyya …pe…


pli: ucchuṁ avahareyya …pe…


pli: yathā, mahārāja, koci puriso hemantakāle aggiṁ jāletvā visibbetvā avijjhāpetvā pakkameyya, atha kho so aggi aññatarassa purisassa khettaṁ ḍaheyya, tamenaṁ khettasāmiko gahetvā rañño dasseyya ‘iminā, deva, purisena mayhaṁ khettaṁ daḍḍhan’ti.


pli: So evaṁ vadeyya ‘nāhaṁ, deva, imassa khettaṁ jhāpemi, añño so aggi, yo mayā avijjhāpito, añño so aggi, yenimassa khettaṁ daḍḍhaṁ, nāhaṁ daṇḍappatto’ti.


pli: “Kiñcāpi so evaṁ vadeyya, purimaṁ, bhante, aggiṁ appaccakkhāya pacchimena agginā so puriso daṇḍappatto bhaveyyā”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso padīpaṁ ādāya pāsādaṁ abhirūhitvā bhuñjeyya, padīpo jhāyamāno tiṇaṁ jhāpeyya, tiṇaṁ jhāyamānaṁ gharaṁ jhāpeyya, gharaṁ jhāyamānaṁ gāmaṁ jhāpeyya, gāmajano taṁ purisaṁ gahetvā evaṁ vadeyya ‘kissa tvaṁ, bho purisa, gāmaṁ jhāpesī’ti, so evaṁ vadeyya ‘nāhaṁ, bho, gāmaṁ jhāpemi, añño so padīpaggi, yassāhaṁ ālokena bhuñjiṁ, añño so aggi, yena gāmo jhāpito’ti, te vivadamānā tava santike āgaccheyyuṁ, kassa tvaṁ, mahārāja, aṭṭaṁ dhāreyyāsī”ti?


pli: “Gāmajanassa, bhante”ti.


pli: “Kiṁ kāraṇā”ti?


pli: “Kiñcāpi so evaṁ vadeyya, api ca tato eva so aggi nibbatto”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, kiñcāpi aññaṁ māraṇantikaṁ nāmarūpaṁ, aññaṁ paṭisandhismiṁ nāmarūpaṁ, api ca tatoyeva taṁ nibbattaṁ, tasmā na mutto pāpakehi kammehī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso dahariṁ dārikaṁ vāretvā suṅkaṁ datvā pakkameyya.


pli: Sā aparena samayena mahatī assa vayappattā, tato añño puriso suṅkaṁ datvā vivāhaṁ kareyya, itaro āgantvā evaṁ vadeyya ‘kissa pana me tvaṁ, ambho purisa, bhariyaṁ nesī’ti?


pli: So evaṁ vadeyya ‘nāhaṁ tava bhariyaṁ nemi, aññā sā dārikā daharī taruṇī, yā tayā vāritā ca dinnasuṅkā ca, aññāyaṁ dārikā mahatī vayappattā mayā vāritā ca dinnasuṅkā cā’ti, te vivadamānā tava santike āgaccheyyuṁ.


pli: Kassa tvaṁ, mahārāja, aṭṭaṁ dhāreyyāsī”ti?


pli: “Purimassa, bhante”ti.


pli: “Kiñcāpi so evaṁ vadeyya, api ca tatoyeva sā mahatī nibbattā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, kiñcāpi aññaṁ māraṇantikaṁ nāmarūpaṁ, aññaṁ paṭisandhismiṁ nāmarūpaṁ, api ca tatoyeva taṁ nibbattaṁ, tasmā naparimutto pāpakehi kammehī”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso gopālakassa hatthato khīraghaṭaṁ kiṇitvā tasseva hatthe nikkhipitvā pakkameyya ‘sve gahetvā gamissāmī’ti, taṁ aparajju dadhi sampajjeyya.


pli: So āgantvā evaṁ vadeyya ‘dehi me khīraghaṭan’ti.


pli: So dadhiṁ dasseyya.


pli: Itaro evaṁ vadeyya ‘nāhaṁ tava hatthato dadhiṁ kiṇāmi, dehi me khīraghaṭan’ti.


pli: So evaṁ vadeyya ‘ajānato te khīraṁ dadhibhūtan’ti te vivadamānā tava santike āgaccheyyuṁ, kassa tvaṁ, mahārāja, aṭṭaṁ dhāreyyāsī”ti?


pli: “Gopālakassa, bhante”ti.


pli: “Kiṁ kāraṇā”ti?


pli: “Kiñcāpi so evaṁ vadeyya, api ca tato yeva taṁ nibbattan”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, kiñcāpi aññaṁ māraṇantikaṁ nāmarūpaṁ, aññaṁ paṭisandhismiṁ nāmarūpaṁ, api ca tato yeva taṁ nibbattaṁ, tasmā na parimutto pāpakehi kammehī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Nāmarūpaekattanānattapañho chaṭṭho.


pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 7. Therapaṭisandahanāpaṭisandahanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, tvaṁ pana paṭisandahissasī”ti?


pli: “Alaṁ, mahārāja, kiṁ te tena pucchitena, nanu mayā paṭikacceva akkhātaṁ ‘sace, mahārāja, saupādāno bhavissāmi, paṭisandahissāmi, sace anupādāno bhavissāmi, na paṭisandahissāmī’”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso rañño adhikāraṁ kareyya.


pli: Rājā tuṭṭho adhikāraṁ dadeyya, so tena adhikārena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricareyya, so ce janassa āroceyya ‘na me rājā kiñci paṭikarotī’ti.


pli: Kiṁ nu kho so, mahārāja, puriso yuttakārī bhaveyyā”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, kiṁ te tena pucchitena, nanu mayā paṭikacceva akkhātaṁ ‘sace saupādāno bhavissāmi, paṭisandahissāmi, sace anupādāno bhavissāmi, na paṭisandahissāmī’”ti.


pli: 8. Nāmarūpapaṭisandahanapañha


pli: “bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘nāmarūpan’ti, tattha katamaṁ nāmaṁ, katamaṁ rūpan”ti.


pli: “Yaṁ tattha, mahārāja, oḷārikaṁ, etaṁ rūpaṁ, ye tattha sukhumā cittacetasikā dhammā, etaṁ nāman”ti.


pli: “Bhante nāgasena, kena kāraṇena nāmaṁyeva na paṭisandahati, rūpaṁyeva vā”ti?


pli: “Aññamaññūpanissitā, mahārāja, ete dhammā ekatova uppajjantī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kukkuṭiyā kalalaṁ na bhaveyya, aṇḍampi na bhaveyya, yañca tattha kalalaṁ, yañca aṇḍaṁ, ubhopete aññamaññūpanissitā, ekatova nesaṁ uppatti hoti;


pli: evameva kho, mahārāja, yadi tattha nāmaṁ na bhaveyya, rūpampi na bhaveyya, yañceva tattha nāmaṁ, yañceva rūpaṁ, ubhopete aññamaññūpanissitā, ekatova nesaṁ uppatti hoti.


pli: Evametaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitan”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Nāmarūpapaṭisandahanapañho aṭṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: Addhānavagga


pli: 9. Addhānapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘dīghamaddhānan’ti, kimetaṁ addhānaṁ nāmā”ti?


pli: “Atīto, mahārāja, addhā, anāgato addhā, paccuppanno addhā”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante, sabbe addhā atthī”ti?


pli: “Koci, mahārāja, addhā atthi, koci natthī”ti.


pli: “Katamo pana, bhante, atthi, katamo natthī”ti?


pli: “Ye te, mahārāja, saṅkhārā atītā vigatā niruddhā vipariṇatā, so addhā natthi, ye dhammā vipākā, ye ca vipākadhammadhammā, ye ca aññatra paṭisandhiṁ denti, so addhā atthi.


pli: Ye sattā kālaṅkatā aññatra uppannā, so ca addhā atthi.


pli: Ye sattā kālaṅkatā aññatra anuppannā, so addhā natthi.


pli: Ye ca sattā parinibbutā, so ca addhā natthi parinibbutattā”ti.


pli: Addhānapañho navamo.


pli: Addhānavaggo dutiyo.


pli: Imasmiṁ vagge nava pañhā.


title_pli: Milindapañha Vicāravagga


pli: Vicāravagga


pli: 1. Addhānamūlapañha


pli: “bhante nāgasena, atītassa addhānassa kiṁ mūlaṁ, anāgatassa addhānassa kiṁ mūlaṁ, paccuppannassa addhānassa kiṁ mūlan”ti?


pli: “Atītassa ca, mahārāja, addhānassa anāgatassa ca addhānassa paccuppannassa ca addhānassa avijjā mūlaṁ.


pli: Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti.


pli: Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa addhānassa purimā koṭi na paññāyatī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Addhānamūlapañho paṭhamo.


pli: 10. Saññālakkhaṇapañha


pli: “Bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇā saññā”ti?


pli: “Sañjānanalakkhaṇā, mahārāja, saññā.


pli: Kiṁ sañjānāti?


pli: Nīlampi sañjānāti, pītampi sañjānāti, lohitampi sañjānāti, odātampi sañjānāti, mañjiṭṭhampi sañjānāti.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, sañjānanalakkhaṇā saññā”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, rañño bhaṇḍāgāriko bhaṇḍāgāraṁ pavisitvā nīlapītalohitodātamañjiṭṭhāni rājabhogāni rūpāni passitvā sañjānāti.


pli: Saññālakkhaṇapañho dasamo.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 11. Cetanālakkhaṇapañha


pli: “Bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇā cetanā”ti?


pli: “Cetayitalakkhaṇā, mahārāja, cetanā abhisaṅkharaṇalakkhaṇā cā”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso visaṁ abhisaṅkharitvā attanā ca piveyya, pare ca pāyeyya, so attanāpi dukkhito bhaveyya, parepi dukkhitā bhaveyyuṁ;


pli: evameva kho, mahārāja, idhekacco puggalo akusalaṁ kammaṁ cetanāya cetayitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya.


pli: Yepi tassa anusikkhanti, tepi kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjanti.


pli: Yathā vā pana, mahārāja, kocideva puriso sappinavanītatelamadhuphāṇitaṁ ekajjhaṁ abhisaṅkharitvā attanā ca piveyya, pare ca pāyeyya, so attanā sukhito bhaveyya, parepi sukhitā bhaveyyuṁ;


pli: evameva kho, mahārāja, idhekacco puggalo kusalaṁ kammaṁ cetanāya cetayitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.


pli: Yepi tassa anusikkhanti, tepi kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, cetayitalakkhaṇā cetanā abhisaṅkharaṇalakkhaṇā cā”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Cetanālakkhaṇapañho ekādasamo.


pli: 12. Viññāṇalakkhaṇapañha


pli: “Bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇaṁ viññāṇan”ti?


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, nagaraguttiko majjhe nagarasiṅghāṭake nisinno passeyya puratthimadisato purisaṁ āgacchantaṁ, passeyya dakkhiṇadisato purisaṁ āgacchantaṁ, passeyya pacchimadisato purisaṁ āgacchantaṁ, passeyya uttaradisato purisaṁ āgacchantaṁ;


pli: evameva kho, mahārāja, yañca puriso cakkhunā rūpaṁ passati, taṁ viññāṇena vijānāti.


pli: Yañca sotena saddaṁ suṇāti, taṁ viññāṇena vijānāti.


pli: Yañca ghānena gandhaṁ ghāyati, taṁ viññāṇena vijānāti.


pli: Yañca jivhāya rasaṁ sāyati, taṁ viññāṇena vijānāti.


pli: Yañca kāyena phoṭṭhabbaṁ phusati, taṁ viññāṇena vijānāti, yañca manasā dhammaṁ vijānāti, taṁ viññāṇena vijānāti.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, vijānanalakkhaṇaṁ viññāṇan”ti.


pli: Viññāṇalakkhaṇapañho dvādasamo.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 13. Vitakkalakkhaṇapañha


pli: “Bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇo vitakko”ti?


pli: “Appanālakkhaṇo, mahārāja, vitakko”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, vaḍḍhakī suparikammakataṁ dāruṁ sandhismiṁ appeti;


pli: evameva kho, mahārāja, appanālakkhaṇo vitakko”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Vitakkalakkhaṇapañho terasamo.


pli: 14. Vicāralakkhaṇapañha


pli: “Bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇo vicāro”ti?


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kaṁsathālaṁ ākoṭitaṁ pacchā anuravati anusandahati, yathā, mahārāja, ākoṭanā, evaṁ vitakko daṭṭhabbo.


pli: Yathā anuravanā, evaṁ vicāro daṭṭhabbo”ti.


pli: Vicāralakkhaṇapañho cuddasamo.


pli: Vicāravaggo tatiyo.


pli: Imasmiṁ vagge cuddasa pañhā.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 2. Purimakoṭipañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘purimā koṭi na paññāyatī’ti, tassa opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, puriso parittaṁ bījaṁ pathaviyaṁ nikkhipeyya, tato aṅkuro uṭṭhahitvā anupubbena vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjitvā phalaṁ dadeyya.


pli: Tato bījaṁ gahetvā puna ropeyya, tatopi aṅkuro uṭṭhahitvā anupubbena vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjitvā phalaṁ dadeyya.


pli: Evametissā santatiyā atthi anto”ti?


pli: “Natthi, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, addhānassāpi purimā koṭi na paññāyatī”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kukkuṭiyā aṇḍaṁ bhaveyya, aṇḍato kukkuṭī kukkuṭiyā aṇḍanti.


pli: Thero pathaviyā cakkaṁ likhitvā milindaṁ rājānaṁ etadavoca—


pli: “atthi, mahārāja, imassa cakkassa anto”ti?


pli: “Evameva kho, mahārāja, imāni cakkāni vuttāni bhagavatā ‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā kammaṁ, kammato puna cakkhuṁ jāyatī’ti.


pli: “‘Sotañca paṭicca sadde ca …pe…


pli: manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā kammaṁ, kammato puna mano jāyatī’ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Purimakoṭipañho dutiyo.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 3. Koṭipaññāyanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘purimā koṭi na paññāyatī’ti, katamā ca sā purimā koṭī”ti?


pli: “Yo kho, mahārāja, atīto addhā, esā purimā koṭī”ti.


pli: “Bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘purimā koṭi na paññāyatī’ti, kiṁ pana, bhante, sabbāpi purimā koṭi na paññāyatī”ti?


pli: “Kāci, mahārāja, paññāyati, kāci na paññāyatī”ti.


pli: “Katamā, bhante, paññāyati, katamā na paññāyatī”ti?


pli: “Ito pubbe, mahārāja, sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ avijjā nāhosīti esā purimā koṭi na paññāyati, yaṁ ahutvā sambhoti, hutvā paṭivigacchati, esā purimā koṭi paññāyatī”ti.


pli: “Bhante nāgasena, yaṁ ahutvā sambhoti, hutvā paṭivigacchati, nanu taṁ ubhato chinnaṁ atthaṁ gacchatī”ti?


pli: “Yadi, mahārāja, ubhato chinnaṁ atthaṁ gacchati, ubhato chinnā sakkā vaḍḍhetun”ti?


pli: “Āma sāpi sakkā vaḍḍhetun”ti.


pli: “Nāhaṁ, bhante, etaṁ pucchāmi koṭito sakkā vaḍḍhetun”ti?


pli: “Āma sakkā vaḍḍhetun”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: Thero tassa rukkhūpamaṁ akās, “khandhā ca kevalassa dukkhakkhandhassa bījānī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Koṭipaññāyanapañho tatiyo.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 4. Saṅkhārajāyamānapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, atthi keci saṅkhārā, ye jāyantī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, atthi saṅkhārā, ye jāyantī”ti.


pli: “Katame te, bhante”ti?


pli: “Cakkhusmiñca kho, mahārāja, sati rūpesu ca cakkhuviññāṇaṁ hoti, cakkhuviññāṇe sati cakkhusamphasso hoti, cakkhusamphasse sati vedanā hoti, vedanāya sati taṇhā hoti, taṇhāya sati upādānaṁ hoti, upādāne sati bhavo hoti, bhave sati jāti hoti, jātiyā sati jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.


pli: Cakkhusmiñca kho, mahārāja, asati rūpesu ca asati cakkhuviññāṇaṁ na hoti, cakkhuviññāṇe asati cakkhusamphasso na hoti, cakkhusamphasse asati vedanā na hoti, vedanāya asati taṇhā na hoti, taṇhāya asati upādānaṁ na hoti, upādāne asati bhavo na hoti, bhave asati jāti na hoti, jātiyā asati jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā na honti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī”ti.


pli: Saṅkhārajāyamānapañho catuttho.


pli: 5. Bhavantasaṅkhārajāyamānapañha


pli: “bhante nāgasena, atthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyantī”ti?


pli: “Natthi, mahārāja, keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantāyeva kho, mahārāja, saṅkhārā jāyantī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, idaṁ gehaṁ abhavantaṁ jātaṁ, yattha tvaṁ nisinnosī”ti?


pli: “Natthi kiñci, bhante, idha abhavantaṁ jātaṁ, bhavantaṁyeva jātaṁ, imāni kho, bhante, dārūni vane ahesuṁ, ayañca mattikā pathaviyaṁ ahosi, itthīnañca purisānañca tajjena vāyāmena evamidaṁ gehaṁ nibbattan”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantāyeva saṅkhārā jāyantī”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, ye keci bījagāmabhūtagāmā pathaviyaṁ nikkhittā anupubbena vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjamānā pupphāni ca phalāni ca dadeyyuṁ, na te rukkhā abhavantā jātā, bhavantāyeva te rukkhā jātā;


pli: evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantāyeva te saṅkhārā jāyantī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kumbhakāro pathaviyā mattikaṁ uddharitvā nānābhājanāni karoti, na tāni bhājanāni abhavantāni jātāni, bhavantāniyeva jātāni;


pli: evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantāyeva saṅkhārā jāyantī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, vīṇāya pattaṁ na siyā, cammaṁ na siyā, doṇi na siyā, daṇḍo na siyā, upavīṇo na siyā, tantiyo na siyuṁ, koṇo na siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo na siyā, jāyeyya saddo”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Yato ca kho, mahārāja, vīṇāya pattaṁ siyā, cammaṁ siyā, doṇi siyā, daṇḍo siyā, upavīṇo siyā, tantiyo siyuṁ, koṇo siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo siyā, jāyeyya saddo”ti?


pli: “Āma, bhante, jāyeyyā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā, ye abhavantā jāyanti, bhavantāyeva kho saṅkhārā jāyantī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, araṇi na siyā, araṇipotako na siyā, araṇiyottakaṁ na siyā, uttarāraṇi na siyā, coḷakaṁ na siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo na siyā, jāyeyya so aggī”ti?


pli: “Yato ca kho, mahārāja, araṇi siyā, araṇipotako siyā, araṇiyottakaṁ siyā, uttarāraṇi siyā, coḷakaṁ siyā, purisassa ca tajjo vāyāmo siyā, jāyeyya so aggī”ti?


pli: “Yathā, mahārāja, maṇi na siyā, ātapo na siyā, gomayaṁ na siyā, jāyeyya so aggī”ti?


pli: “Yato ca kho, mahārāja, maṇi siyā, ātapo siyā, gomayaṁ siyā, jāyeyya so aggī”ti?


pli: “Evameva kho, mahārāja, natthi keci saṅkhārā ye abhavantā jāyanti, bhavantāyeva kho saṅkhārā jāyantī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, ādāso na siyā, ābhā na siyā, mukhaṁ na siyā, jāyeyya attā”ti?


pli: “Yato ca kho, mahārāja, ādāso siyā, ābhā siyā, mukhaṁ siyā, jāyeyya attā”ti?


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Bhavantasaṅkhārajāyamānapañho pañcamo.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 6. Vedagūpañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, vedagū upalabbhatī”ti?


pli: “Ko panesa, mahārāja, vedagū nāmā”ti?


pli: “Yo, bhante, abbhantare jīvo cakkhunā rūpaṁ passati, sotena saddaṁ suṇāti, ghānena gandhaṁ ghāyati, jivhāya rasaṁ sāyati, kāyena phoṭṭhabbaṁ phusati, manasā dhammaṁ vijānāti, yathā mayaṁ idha pāsāde nisinnā yena yena vātapānena iccheyyāma passituṁ, tena tena vātapānena passeyyāma, puratthimenapi vātapānena passeyyāma, pacchimenapi vātapānena passeyyāma, uttarenapi vātapānena passeyyāma, dakkhiṇenapi vātapānena passeyyāma.


pli: Evameva kho, bhante, ayaṁ abbhantare jīvo yena yena dvārena icchati passituṁ, tena tena dvārena passatī”ti.


pli: Thero āha—


pli: “pañcadvāraṁ, mahārāja, bhaṇissāmi, taṁ suṇohi, sādhukaṁ manasikarohi, yadi abbhantare jīvo cakkhunā rūpaṁ passati, yathā mayaṁ idha pāsāde nisinnā yena yena vātapānena iccheyyāma passituṁ, tena tena vātapānena rūpaṁyeva passeyyāma, puratthimenapi vātapānena rūpaṁyeva passeyyāma, pacchimenapi vātapānena rūpaṁyeva passeyyāma, uttarenapi vātapānena rūpaṁyeva passeyyāma, dakkhiṇenapi vātapānena rūpaṁyeva passeyyāma, evametena abbhantare jīvena sotenapi rūpaṁyeva passitabbaṁ, ghānenapi rūpaṁyeva passitabbaṁ, jivhāyapi rūpaṁyeva passitabbaṁ, kāyenapi rūpaṁyeva passitabbaṁ, manasāpi rūpaṁyeva passitabbaṁ;


pli: cakkhunāpi saddoyeva sotabbo, ghānenapi saddoyeva sotabbo, jivhāyapi saddoyeva sotabbo, kāyenapi saddoyeva sotabbo, manasāpi saddoyeva sotabbo;


pli: cakkhunāpi gandhoyeva ghāyitabbo, sotenapi gandhoyeva ghāyitabbo, jivhāyapi gandhoyeva ghāyitabbo, kāyenapi gandhoyeva ghāyitabbo, manasāpi gandhoyeva ghāyitabbo;


pli: cakkhunāpi rasoyeva sāyitabbo, sotenapi rasoyeva sāyitabbo, ghānenapi rasoyeva sāyitabbo, kāyenapi rasoyeva sāyitabbo, manasāpi rasoyeva sāyitabbo;


pli: cakkhunāpi phoṭṭhabbaṁyeva phusitabbaṁ, sotenapi phoṭṭhabbaṁ yeva phusitabbaṁ, ghānenapi phoṭṭhabbaṁyeva phusitabbaṁ, jivhāyapi phoṭṭhabbaṁ yeva phusitabbaṁ, manasāpi phoṭṭhabbaṁyeva phusitabbaṁ;


pli: cakkhunāpi dhammaṁ yeva vijānitabbaṁ, sotenapi dhammaṁyeva vijānitabbaṁ, ghānenapi dhammaṁ yeva vijānitabbaṁ, jivhāyapi dhammaṁyeva vijānitabbaṁ, kāyenapi dhammaṁyeva vijānitabban”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ, yathā vā pana, mahārāja, mayaṁ idha pāsāde nisinnā imesu jālavātapānesu ugghāṭitesu mahantena ākāsena bahimukhā suṭṭhutaraṁ rūpaṁ passāma, evametena abbhantare jīvenāpi cakkhudvāresu ugghāṭitesu mahantena ākāsena suṭṭhutaraṁ rūpaṁ passitabbaṁ, sotesu ugghāṭitesu … ghāne ugghāṭite … jivhāya ugghāṭitāya … kāye ugghāṭite mahantena ākāsena suṭṭhutaraṁ saddo sotabbo, gandho ghāyitabbo, raso sāyitabbo, phoṭṭhabbo phusitabbo”ti?


pli: “Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ, yathā vā pana, mahārāja, ayaṁ dinno nikkhamitvā bahidvārakoṭṭhake tiṭṭheyya, jānāsi tvaṁ, mahārāja, ‘ayaṁ dinno nikkhamitvā bahidvārakoṭṭhake ṭhito’”ti?


pli: “Āma, bhante, jānāmī”ti.


pli: “Yathā vā pana, mahārāja, ayaṁ dinno anto pavisitvā tava purato tiṭṭheyya, jānāsi tvaṁ, mahārāja, ‘ayaṁ dinno anto pavisitvā mama purato ṭhito’”ti?


pli: “Evameva kho, mahārāja, abbhantare so jīvo jivhāya rase nikkhitte jāneyya ambilattaṁ vā lavaṇattaṁ vā tittakattaṁ vā kaṭukattaṁ vā kasāyattaṁ vā madhurattaṁ vā”ti?


pli: “Āma, bhante, jāneyyā”ti.


pli: “Te rase anto paviṭṭhe jāneyya ambilattaṁ vā lavaṇattaṁ vā tittakattaṁ vā kaṭukattaṁ vā kasāyattaṁ vā madhurattaṁ vā”ti.


pli: “Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ, yathā, mahārāja, kocideva puriso madhughaṭasataṁ āharāpetvā madhudoṇiṁ pūrāpetvā purisassa mukhaṁ pidahitvā madhudoṇiyā pakkhipeyya, jāneyya, mahārāja, so puriso madhuṁ sampannaṁ vā na sampannaṁ vā”ti?


pli: “Kena kāraṇenā”ti?


pli: “Na hi tassa, bhante, mukhe madhu paviṭṭhan”ti.


pli: “Na kho te, mahārāja, yujjati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā puriman”ti.


pli: “Nāhaṁ paṭibalo tayā vādinā saddhiṁ sallapituṁ;


pli: sādhu, bhante, atthaṁ jappehī”ti.


pli: Thero abhidhammasaṁyuttāya kathāya rājānaṁ milindaṁ saññāpesi—


pli: “idha, mahārāja, cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṁ, taṁsahajātā phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṁ manasikāroti evamete dhammā paccayato jāyanti, na hettha vedagū upalabbhati, sotañca paṭicca sadde ca …pe…


pli: manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṁ, taṁsahajātā phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṁ manasikāroti evamete dhammā paccayato jāyanti, na hettha vedagū upalabbhatī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Vedagūpañho chaṭṭho.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 7. Cakkhuviññāṇādipañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, bhante nāgasena, paṭhamaṁ cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, pacchā manoviññāṇaṁ, udāhu manoviññāṇaṁ paṭhamaṁ uppajjati, pacchā cakkhuviññāṇan”ti?


pli: “Paṭhamaṁ, mahārāja, cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, pacchā manoviññāṇan”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, bhante nāgasena, cakkhuviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yatthāhaṁ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, udāhu manoviññāṇaṁ cakkhuviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yattha tvaṁ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’”ti?


pli: “Na hi, mahārāja, anālāpo tesaṁ aññamaññehī”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī”ti?


pli: “Ninnattā ca, mahārāja, dvārattā ca ciṇṇattā ca samudācaritattā cā”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, ninnattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati?


pli: Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, deve vassante katamena udakaṁ gaccheyyā”ti?


pli: “Yena, bhante, ninnaṁ, tena gaccheyyā”ti.


pli: “Athāparena samayena devo vasseyya, katamena taṁ udakaṁ gaccheyyā”ti.


pli: “Yena, bhante, purimaṁ udakaṁ gataṁ, tampi tena gaccheyyā”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, purimaṁ udakaṁ pacchimaṁ udakaṁ āṇāpeti ‘yenāhaṁ gacchāmi, tvampi tena gacchāhī’ti, pacchimaṁ vā udakaṁ purimaṁ udakaṁ āṇāpeti ‘yena tvaṁ gacchissasi, ahampi tena gacchissāmī’”ti.


pli: “Na hi, bhante, anālāpo tesaṁ aññamaññehi, ninnattā gacchantī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, ninnattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yatthāhaṁ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṁ cakkhuviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yattha tvaṁ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṁ aññamaññehi, ninnattā uppajjantī”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, dvārattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati?


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, rañño paccantimaṁ nagaraṁ assa daḷhapākāratoraṇaṁ ekadvāraṁ, tato puriso nikkhamitukāmo bhaveyya, katamena nikkhameyyā”ti?


pli: “Dvārena, bhante, nikkhameyyā”ti.


pli: “Athāparo puriso nikkhamitukāmo bhaveyya, katamena so nikkhameyyā”ti?


pli: “Yena, bhante, purimo puriso nikkhanto, sopi tena nikkhameyyā”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, purimo puriso pacchimaṁ purisaṁ āṇāpeti ‘yenāhaṁ gacchāmi, tvampi tena gacchāhī’ti, pacchimo vā puriso purimaṁ purisaṁ āṇāpeti ‘yena tvaṁ gacchissasi, ahampi tena gacchissāmī’”ti.


pli: “Na hi, bhante, anālāpo tesaṁ aññamaññehi, dvārattā gacchantī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, dvārattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yatthāhaṁ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṁ cakkhuviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yattha tvaṁ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṁ aññamaññehi, dvārattā uppajjantī”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, ciṇṇattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati?


pli: Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, paṭhamaṁ ekaṁ sakaṭaṁ gaccheyya, atha dutiyaṁ sakaṭaṁ katamena gaccheyyā”ti?


pli: “Yena, bhante, purimaṁ sakaṭaṁ gataṁ, tampi tena gaccheyyā”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, purimaṁ sakaṭaṁ pacchimaṁ sakaṭaṁ āṇāpeti ‘yenāhaṁ gacchāmi, tvampi tena gacchāhī’ti, pacchimaṁ vā sakaṭaṁ purimaṁ sakaṭaṁ āṇāpeti ‘yena tvaṁ gacchissasi, ahampi tena gacchissāmī’”ti.


pli: “Na hi, bhante, anālāpo tesaṁ aññamaññehi, ciṇṇattā gacchantī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, ciṇṇattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yatthāhaṁ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṁ cakkhuviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yattha tvaṁ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṁ aññamaññehi, ciṇṇattā uppajjantī”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, samudācaritattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati?


pli: “Yathā, mahārāja, muddāgaṇanāsaṅkhyālekhāsippaṭṭhānesu ādikammikassa dandhāyanā bhavati, athāparena samayena nisammakiriyāya samudācaritattā adandhāyanā bhavati.


pli: Evameva kho, mahārāja, samudācaritattā yattha cakkhuviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjati, na cakkhuviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yatthāhaṁ uppajjāmi, tvampi tattha uppajjāhī’ti, nāpi manoviññāṇaṁ cakkhuviññāṇaṁ āṇāpeti ‘yattha tvaṁ uppajjissasi, ahampi tattha uppajjissāmī’ti, anālāpo tesaṁ aññamaññehi, samudācaritattā uppajjantī”ti.


pli: “Bhante nāgasena, yattha sotaviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatīti …pe…


pli: yattha ghānaviññāṇaṁ uppajjati … yattha jivhāviññāṇaṁ uppajjati … yattha kāyaviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yattha kāyaviññāṇaṁ uppajjati, tattha manoviññāṇampi uppajjatī”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, bhante nāgasena, paṭhamaṁ kāyaviññāṇaṁ uppajjati, pacchā manoviññāṇaṁ, udāhu manoviññāṇaṁ paṭhamaṁ uppajjati, pacchā kāyaviññāṇan”ti?


pli: “Kāyaviññāṇaṁ, mahārāja, paṭhamaṁ uppajjati, pacchā manoviññāṇan”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, bhante nāgasena …pe…


pli: anālāpo tesaṁ aññamaññehi, samudācaritattā uppajjantī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Cakkhuviññāṇādipañho sattamo.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 8. Phassalakkhaṇapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yattha manoviññāṇaṁ uppajjati, phassopi vedanāpi tattha uppajjatī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yattha manoviññāṇaṁ uppajjati, phassopi tattha uppajjati, vedanāpi tattha uppajjati, saññāpi tattha uppajjati, cetanāpi tattha uppajjati, vitakkopi tattha uppajjati, vicāropi tattha uppajjati, sabbepi phassappamukhā dhammā tattha uppajjantī”ti.


pli: “Bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇo phasso”ti?


pli: “Phusanalakkhaṇo, mahārāja, phasso”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, dve meṇḍā yujjheyyuṁ, tesu yathā eko meṇḍo, evaṁ cakkhu daṭṭhabbaṁ.


pli: Yathā dutiyo meṇḍo, evaṁ rūpaṁ daṭṭhabbaṁ.


pli: Yathā tesaṁ sannipāto, evaṁ phasso daṭṭhabbo”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, dve pāṇī vajjeyyuṁ, tesu yathā eko pāṇi, evaṁ cakkhu daṭṭhabbaṁ.


pli: Yathā dutiyo pāṇi, evaṁ rūpaṁ daṭṭhabbaṁ.


pli: “Yathā, mahārāja, dve sammā vajjeyyuṁ, tesu yathā eko sammo, evaṁ cakkhu daṭṭhabbaṁ.


pli: Yathā dutiyo sammo, evaṁ rūpaṁ daṭṭhabbaṁ.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Phassalakkhaṇapañho aṭṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: Vicāravagga


pli: 9. Vedanālakkhaṇapañha


pli: “Bhante nāgasena, kiṁlakkhaṇā vedanā”ti?


pli: “Vedayitalakkhaṇā, mahārāja, vedanā anubhavanalakkhaṇā cā”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso rañño adhikāraṁ kareyya, tassa rājā tuṭṭho adhikāraṁ dadeyya, so tena adhikārena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricareyya, tassa evamassa ‘mayā kho pubbe rañño adhikāro kato, tassa me rājā tuṭṭho adhikāraṁ adāsi, svāhaṁ tatonidānaṁ imaṁ evarūpaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti.


pli: Yathā vā pana, mahārāja, kocideva puriso kusalaṁ kammaṁ katvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyya, so ca tattha dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricareyya, tassa evamassa ‘svāhaṁ kho pubbe kusalaṁ kammaṁ akāsiṁ, sohaṁ tatonidānaṁ imaṁ evarūpaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti.


pli: Evaṁ kho, mahārāja, vedayitalakkhaṇā vedanā anubhavanalakkhaṇā cā”ti.


pli: Vedanālakkhaṇapañho navamo.


title_pli: Milindapañha Nibbānavagga


pli: Nibbānavagga


pli: 1. Phassādivinibbhujanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, sakkā imesaṁ dhammānaṁ ekatobhāvagatānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetuṁ ‘ayaṁ phasso, ayaṁ vedanā, ayaṁ saññā, ayaṁ cetanā, idaṁ viññāṇaṁ, ayaṁ vitakko, ayaṁ vicāro’”ti?


pli: “Na sakkā, mahārāja, imesaṁ dhammānaṁ ekatobhāvagatānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetuṁ ‘ayaṁ phasso, ayaṁ vedanā, ayaṁ saññā, ayaṁ cetanā, idaṁ viññāṇaṁ, ayaṁ vitakko, ayaṁ vicāro’”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, rañño sūdo arasaṁ vā rasaṁ vā kareyya, so tattha dadhimpi pakkhipeyya, loṇampi pakkhipeyya, siṅgiverampi pakkhipeyya, jīrakampi pakkhipeyya, maricampi pakkhipeyya, aññānipi pakārāni pakkhipeyya, tamenaṁ rājā evaṁ vadeyya, ‘dadhissa me rasaṁ āhara, loṇassa me rasaṁ āhara, siṅgiverassa me rasaṁ āhara, jīrakassa me rasaṁ āhara, maricassa me rasaṁ āhara, sabbesaṁ me pakkhittānaṁ rasaṁ āharā’ti.


pli: Sakkā nu kho, mahārāja, tesaṁ rasānaṁ ekatobhāvagatānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā rasaṁ āharituṁ ambilattaṁ vā lavaṇattaṁ vā tittakattaṁ vā kaṭukattaṁ vā kasāyattaṁ vā madhurattaṁ vā”ti?


pli: “Na hi, bhante, sakkā tesaṁ rasānaṁ ekatobhāvagatānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā rasaṁ āharituṁ ambilattaṁ vā lavaṇattaṁ vā tittakattaṁ vā kaṭukattaṁ vā kasāyattaṁ vā madhurattaṁ vā, api ca kho pana sakena sakena lakkhaṇena upaṭṭhahantī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, na sakkā imesaṁ dhammānaṁ ekatobhāvagatānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetuṁ ‘ayaṁ phasso, ayaṁ vedanā, ayaṁ saññā, ayaṁ cetanā, idaṁ viññāṇaṁ, ayaṁ vitakko, ayaṁ vicāro’ti, api ca kho pana sakena sakena lakkhaṇena upaṭṭhahantī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Phassādivinibbhujanapañho paṭhamo.


pli: 10. Nibbānasukhajānanapañha


pli: “bhante nāgasena, yo na labhati nibbānaṁ, jānāti so ‘sukhaṁ nibbānan’”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yo na labhati nibbānaṁ, jānāti so ‘sukhaṁ nibbānan’”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, alabhanto jānāti ‘sukhaṁ nibbānan’”ti?


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yesaṁ nacchinnā hatthapādā, jāneyyuṁ te, mahārāja, ‘dukkhaṁ hatthapādacchedanan’”ti?


pli: “Āma, bhante, jāneyyun”ti.


pli: “Kathaṁ jāneyyun”ti?


pli: “Aññesaṁ, bhante, chinnahatthapādānaṁ paridevitasaddaṁ sutvā jānanti ‘dukkhaṁ hatthapādacchedanan’”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, yesaṁ diṭṭhaṁ nibbānaṁ, tesaṁ saddaṁ sutvā jānāti ‘sukhaṁ nibbānan’”ti.


pli: Nibbānasukhajānanapañho dasamo.


pli: Nibbānavaggo catuttho.


pli: Imasmiṁ vagge dasa pañhā.


pli: Milindapañha


pli: Nibbānavagga


pli: 2. Nāgasenapañha


pli: Thero āha—


pli: “loṇaṁ, mahārāja, cakkhuviññeyyan”ti.


pli: “Āma, bhante, cakkhuviññeyyan”ti.


pli: “Suṭṭhu kho, mahārāja, jānāhī”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante, jivhāviññeyyan”ti?


pli: “Āma, mahārāja, jivhāviññeyyan”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante, sabbaṁ loṇaṁ jivhāya vijānātī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, sabbaṁ loṇaṁ jivhāya vijānāti”.


pli: “Yadi, bhante, sabbaṁ loṇaṁ jivhāya vijānāti, kissa pana taṁ sakaṭehi balībaddā āharanti, nanu loṇameva āharitabban”ti?


pli: “Na sakkā, mahārāja, loṇameva āharituṁ ekatobhāvagatā ete dhammā gocaranānattagatā loṇaṁ garubhāvo cāti.


pli: Sakkā pana, mahārāja, loṇaṁ tulāya tulayitun”ti?


pli: “Āma, bhante, sakkā”ti.


pli: “Na sakkā, mahārāja, loṇaṁ tulāya tulayituṁ, garubhāvo tulāya tuliyatī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Nāgasenapañho dutiyo.


pli: Milindapañha


pli: Nibbānavagga


pli: 3. Pañcāyatanakammanibbattapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yānimāni pañcāyatanāni, kiṁ nu tāni nānākammehi nibbattāni, udāhu ekena kammenā”ti?


pli: “Nānākammehi, mahārāja, nibbattāni, na ekena kammenā”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, ekasmiṁ khette nānābījāni vappeyyuṁ, tesaṁ nānābījānaṁ nānāphalāni nibbatteyyun”ti?


pli: “Āma, bhante, nibbatteyyun”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, yāni yāni pañcāyatanāni, tāni tāni nānākammehi nibbattāni, na ekena kammenā”ti.


pli: Pañcāyatanakammanibbattapañho tatiyo.


pli: 4. Kammanānākaraṇapañha


pli: “bhante nāgasena, kena kāraṇena manussā na sabbe samakā, aññe appāyukā, aññe dīghāyukā, aññe bahvābādhā aññe appābādhā, aññe dubbaṇṇā, aññe vaṇṇavanto, aññe appesakkhā, aññe mahesakkhā, aññe appabhogā, aññe mahābhogā, aññe nīcakulīnā, aññe mahākulīnā, aññe duppaññā, aññe paññavanto”ti?


pli: Thero āha—


pli: “kissa pana, mahārāja, rukkhā na sabbe samakā, aññe ambilā, aññe lavaṇā, aññe tittakā, aññe kaṭukā, aññe kasāvā, aññe madhurā”ti?


pli: “Maññāmi, bhante, bījānaṁ nānākaraṇenā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, kammānaṁ nānākaraṇena manussā na sabbe samakā, aññe appāyukā, aññe dīghāyukā, aññe bahvābādhā, aññe appābādhā, aññe dubbaṇṇā, aññe vaṇṇavanto, aññe appesakkhā, aññe mahesakkhā, aññe appabhogā, aññe mahābhogā, aññe nīcakulīnā, aññe mahākulīnā, aññe duppaññā, aññe paññavanto.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā—


pli: ‘kammassakā, māṇava, sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammappaṭisaraṇā, kammaṁ satte vibhajati yadidaṁ hīnappaṇītatāyā’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Kammanānākaraṇapañho catuttho.


pli: Milindapañha


pli: Nibbānavagga


pli: 5. Vāyāmakaraṇapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha—


pli: ‘kinti imaṁ dukkhaṁ nirujjheyya, aññañca dukkhaṁ nuppajjeyyāti.


pli: Etadatthā, mahārāja, amhākaṁ pabbajjā’ti.


pli: Kiṁ paṭikacceva vāyamitena, nanu sampatte kāle vāyamitabban”ti?


pli: “sampatte kāle, mahārāja, vāyāmo akiccakaro bhavati, paṭikacceva vāyāmo kiccakaro bhavatī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yadā tvaṁ pipāsito bhaveyyāsi, tadā tvaṁ udapānaṁ khaṇāpeyyāsi, taḷākaṁ khaṇāpeyyāsi ‘pānīyaṁ pivissāmī’”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, sampatte kāle vāyāmo akiccakaro bhavati, paṭikacceva vāyāmo kiccakaro bhavatī”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yadā tvaṁ bubhukkhito bhaveyyāsi, tadā tvaṁ khettaṁ kasāpeyyāsi, sāliṁ ropāpeyyāsi, dhaññaṁ atiharāpeyyāsi ‘bhattaṁ bhuñjissāmī’”ti?


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yadā te saṅgāmo paccupaṭṭhito bhaveyya, tadā tvaṁ parikhaṁ khaṇāpeyyāsi, pākāraṁ kārāpeyyāsi, gopuraṁ kārāpeyyāsi, aṭṭālakaṁ kārāpeyyāsi, dhaññaṁ atiharāpeyyāsi, tadā tvaṁ hatthismiṁ sikkheyyāsi, assasmiṁ sikkheyyāsi, rathasmiṁ sikkheyyāsi, dhanusmiṁ sikkheyyāsi, tharusmiṁ sikkheyyāsī”ti?


pli: “Evameva kho, mahārāja, sampatte kāle vāyāmo akiccakaro bhavati, paṭikacceva vāyāmo kiccakaro bhavati.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja bhagavatā—


pli: ‘Paṭikacceva taṁ kayirā,


pli: yaṁ jaññā hitamattano;


pli: Na sākaṭikacintāya,


pli: mantā dhīro parakkame.


pli: Yathā sākaṭiko maṭṭhaṁ,


pli: samaṁ hitvā mahāpathaṁ;


pli: Visamaṁ maggamāruyha,


pli: akkhacchinnova jhāyati.


pli: Evaṁ dhammā apakkamma,


pli: adhammamanuvattiya;


pli: Mando maccu mukhaṁ patto,


pli: akkhacchinnova jhāyatī’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Vāyāmakaraṇapañho pañcamo.


pli: Milindapañha


pli: Nibbānavagga


pli: 6. Nerayikaggiuṇhabhāvapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha—


pli: ‘pākatikaaggito nerayiko aggi mahābhitāpataro hoti, khuddakopi pāsāṇo pākatike aggimhi pakkhitto divasampi paccamāno na vilayaṁ gacchati, kūṭāgāramattopi pāsāṇo nerayikaggimhi pakkhitto khaṇena vilayaṁ gacchatī’ti, etaṁ vacanaṁ na saddahāmi, evañca pana vadetha ‘ye ca tattha uppannā sattā, te anekānipi vassasahassāni niraye paccamānā na vilayaṁ gacchantī’ti, tampi vacanaṁ na saddahāmī”ti.


pli: Thero āha—


pli: “taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yā tā santi makariniyopi susumāriniyopi kacchapiniyopi moriniyopi kapotiniyopi, kiṁ nu tā kakkhaḷāni pāsāṇāni sakkharāyo ca khādantī”ti?


pli: “Āma, bhante, khādantī”ti.


pli: “Kiṁ pana tāni tāsaṁ kucchiyaṁ koṭṭhabbhantaragatāni vilayaṁ gacchantī”ti?


pli: “Āma, bhante, vilayaṁ gacchantī”ti.


pli: “Yo pana tāsaṁ kucchiyaṁ gabbho, sopi vilayaṁ gacchatī”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Kena kāraṇenā”ti?


pli: “Maññāmi, bhante, kammādhikatena na vilayaṁ gacchatī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, kammādhikatena nerayikā sattā anekānipi vassasahassāni niraye paccamānā na vilayaṁ gacchanti.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā—


pli: ‘so na tāva kālaṁ karoti, yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhotī’”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yā tā santi sīhiniyopi byagghiniyopi dīpiniyopi kukkuriniyopi, kiṁ nu tā kakkhaḷāni aṭṭhikāni maṁsāni khādantī”ti?


pli: “Evameva kho, mahārāja, kammādhikatena nerayikā sattā anekānipi vassasahassāni niraye paccamānā na vilayaṁ gacchantī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yā tā santi yonakasukhumāliniyopi khattiyasukhumāliniyopi brāhmaṇasukhumāliniyopi gahapatisukhumāliniyopi, kiṁ nu tā kakkhaḷāni khajjakāni maṁsāni khādantī”ti?


pli: “Yo pana tāsaṁ kucchiyaṁ gabbho sopi vilayaṁ gacchatī”ti?


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Nerayikaggiuṇhabhāvapañho chaṭṭho.


pli: Milindapañha


pli: Nibbānavagga


pli: 7. Pathavisandhārakapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha—


pli: ‘ayaṁ mahā pathavī udake patiṭṭhitā, udakaṁ vāte patiṭṭhitaṁ, vāto ākāse patiṭṭhito’ti, etampi vacanaṁ na saddahāmī”ti.


pli: Thero dhammakarakena udakaṁ gahetvā rājānaṁ milindaṁ saññāpesi—


pli: “yathā, mahārāja, imaṁ udakaṁ vātena ādhāritaṁ, evaṁ tampi udakaṁ vātena ādhāritan”ti.


pli: Pathavisandhārakapañho sattamo.


pli: 8. Nirodhanibbānapañha


pli: “bhante nāgasena, nirodho nibbānan”ti?


pli: “Āma, mahārāja, nirodho nibbānan”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, nirodho nibbānan”ti?


pli: “Sabbe bālaputhujjanā kho, mahārāja, ajjhattikabāhire āyatane abhinandanti abhivadanti ajjhosāya tiṭṭhanti, te tena sotena vuyhanti, na parimuccanti jātiyā jarāya maraṇena sokena paridevena dukkhehi domanassehi upāyāsehi ‘na parimuccanti dukkhasmā’ti vadāmi.


pli: Sutavā ca kho, mahārāja, ariyasāvako ajjhattikabāhire āyatane nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, tassa taṁ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato taṇhā nirujjhati, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti, evaṁ kho, mahārāja, nirodho nibbānan”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Nirodhanibbānapañho aṭṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: Nibbānavagga


pli: 9. Nibbānalabhanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, sabbeva labhanti nibbānan”ti?


pli: “Na kho, mahārāja, sabbeva labhanti nibbānaṁ, api ca kho, mahārāja, yo sammā paṭipanno abhiññeyye dhamme abhijānāti, pariññeyye dhamme parijānāti, pahātabbe dhamme pajahati, bhāvetabbe dhamme bhāveti, sacchikātabbe dhamme sacchikaroti, so labhati nibbānan”ti.


pli: Nibbānalabhanapañho navamo.


title_pli: Milindapañha Buddhavagga


pli: Buddhavagga


pli: 1. Buddhassaatthinatthibhāvapañha


pli: “bhante nāgasena, buddho tayā diṭṭho”ti?


pli: “Na hi, mahārājā”ti.


pli: “Atha te ācariyehi buddho diṭṭho”ti?


pli: “Tena hi, bhante nāgasena, natthi buddho”ti.


pli: “Kiṁ pana, mahārāja, himavati ūhā nadī tayā diṭṭhā”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Atha te pitarā ūhā nadī diṭṭhā”ti?


pli: “Tena hi, mahārāja, natthi ūhā nadī”ti.


pli: “Atthi, bhante, kiñcāpi mayā ūhā nadī na diṭṭhā, pitarāpi me ūhā nadī na diṭṭhā, api ca atthi ūhā nadī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, kiñcāpi mayā bhagavā na diṭṭho, ācariyehipi me bhagavā na diṭṭho, api ca atthi bhagavā”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: 10. Buddhanidassanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, buddho atthī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, bhagavā atthī”ti.


pli: “Sakkā pana, bhante nāgasena, buddho nidassetuṁ idha vā idha vā”ti?


pli: “Parinibbuto, mahārāja, bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā, na sakkā bhagavā nidassetuṁ ‘idha vā idha vā’”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, mahato aggikkhandhassa jalamānassa yā acci atthaṅgatā, sakkā sā acci dassetuṁ ‘idha vā idha vā’”ti?


pli: “Na hi, bhante, niruddhā sā acci appaññattiṁ gatā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto atthaṅgato, na sakkā bhagavā nidassetuṁ ‘idha vā idha vā’ti, dhammakāyena pana kho, mahārāja, sakkā bhagavā nidassetuṁ.


pli: Dhammo hi, mahārāja, bhagavatā desito”ti.


pli: Buddhanidassanapañho dasamo.


pli: Buddhavaggo pañcamo.


pli: Imasmiṁ vagge dasa pañhā.


pli: Milindapañha


pli: Buddhavagga


pli: 2. Buddhassaanuttarabhāvapañha


pli: “bhante nāgasena, buddho anuttaro”ti?


pli: “Āma, mahārāja, bhagavā anuttaro”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, adiṭṭhapubbaṁ jānāsi ‘buddho anuttaro’”ti?


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yehi adiṭṭhapubbo mahāsamuddo, jāneyyuṁ te, mahārāja, mahanto kho mahāsamuddo gambhīro appameyyo duppariyogāho, yatthimā pañca mahānadiyo satataṁ samitaṁ appenti, seyyathidaṁ—


pli: gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī, neva tassa ūnattaṁ vā pūrattaṁ vā paññāyatī”ti?


pli: “Āma, bhante, jāneyyun”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, sāvake mahante parinibbute passitvā jānāmi ‘bhagavā anuttaro’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Buddhassa anuttarabhāvapañho dutiyo.


pli: 3. Buddhassaanuttarabhāvajānanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, sakkā jānituṁ ‘buddho anuttaro’”ti?


pli: “Āma, mahārāja, sakkā jānituṁ ‘bhagavā anuttaro’”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, sakkā jānituṁ ‘buddho anuttaro’”ti?


pli: “Bhūtapubbaṁ, mahārāja, tissatthero nāma lekhācariyo ahosi, bahūni vassāni abbhatītāni kālaṅkatassa kathaṁ so ñāyatī”ti.


pli: “Lekhena, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, yo dhammaṁ passati, so bhagavantaṁ passati, dhammo hi, mahārāja, bhagavatā desito”ti.


pli: Milindapañha


pli: Buddhavagga


pli: 4. Dhammadiṭṭhapañha


pli: “bhante nāgasena, dhammo tayā diṭṭho”ti.


pli: “Buddhanettiyā kho, mahārāja, buddhapaññattiyā yāvajīvaṁ sāvakehi vattitabban”ti.


pli: Dhammadiṭṭhapañho catuttho.


pli: 5. Asaṅkamanapaṭisandahanapañha


pli: “bhante nāgasena, na ca saṅkamati paṭisandahati cā”ti?


pli: “Āma, mahārāja, na ca saṅkamati paṭisandahati cā”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, na ca saṅkamati paṭisandahati ca, opammaṁ karohī”ti?


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso padīpato padīpaṁ padīpeyya, kiṁ nu kho so, mahārāja, padīpo padīpamhā saṅkanto”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, na ca saṅkamati paṭisandahati cā”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Abhijānāsi nu tvaṁ, mahārāja, daharako santo silokācariyassa santike kiñci silokaṁ gahitan”ti?


pli: “Āma, bhante”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, so siloko ācariyamhā saṅkanto”ti?


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Asaṅkamanapaṭisandahanapañho pañcamo.


pli: Milindapañha


pli: Buddhavagga


pli: 6. Vedagūpañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, vedagū upalabbhatī”ti?


pli: Thero āha—


pli: “paramatthena kho, mahārāja, vedagū nupalabbhatī”ti.


pli: Vedagūpañho chaṭṭho.


pli: 7. Aññakāyasaṅkamanapañha


pli: “bhante nāgasena, atthi koci satto yo imamhā kāyā aññaṁ kāyaṁ saṅkamatī”ti?


pli: “Na hi, mahārājā”ti.


pli: “Yadi, bhante nāgasena, imamhā kāyā aññaṁ kāyaṁ saṅkamanto natthi, nanu mutto bhavissati pāpakehi kammehī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yadi na paṭisandaheyya, mutto bhavissati pāpakehi kammehīti, yasmā ca kho, mahārāja, paṭisandahati, tasmā na parimutto pāpakehi kammehī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso aññatarassa purisassa ambaṁ avahareyya, kiṁ so daṇḍappatto bhaveyyā”ti?


pli: “Āma, bhante, daṇḍappatto bhaveyyā”ti.


pli: “Na kho so, mahārāja, tāni ambāni avahari, yāni tena ropitāni, kasmā daṇḍappatto bhaveyyā”ti?


pli: “Tāni, bhante, ambāni nissāya jātāni, tasmā daṇḍappatto bhaveyyā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, iminā nāmarūpena kammaṁ karoti sobhanaṁ vā asobhanaṁ vā, tena kammena aññaṁ nāmarūpaṁ paṭisandahati, tasmā na parimutto pāpakehi kammehī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Aññakāyasaṅkamanapañho sattamo.


pli: Milindapañha


pli: Buddhavagga


pli: 8. Kammaphalaatthibhāvapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, iminā nāmarūpena kammaṁ kataṁ kusalaṁ vā akusalaṁ vā, kuhiṁ tāni kammāni tiṭṭhantī”ti?


pli: “Anubandheyyuṁ kho, mahārāja, tāni kammāni chāyāva anapāyinī”ti.


pli: “Sakkā pana, bhante, tāni kammāni dassetuṁ ‘idha vā idha vā tāni kammāni tiṭṭhantī’”ti?


pli: “Na sakkā, mahārāja, tāni kammāni dassetuṁ ‘idha vā idha vā tāni kammāni tiṭṭhantī’”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yānimāni rukkhāni anibbattaphalāni, sakkā tesaṁ phalāni dassetuṁ ‘idha vā idha vā tāni phalāni tiṭṭhantī’”ti.


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, abbocchinnāya santatiyā na sakkā tāni kammāni dassetuṁ ‘idha vā idha vā tāni kammāni tiṭṭhantī’”ti.


pli: Kammaphalaatthibhāvapañho aṭṭhamo.


pli: 9. Uppajjatijānanapañha


pli: “bhante nāgasena, yo uppajjati, jānāti so ‘uppajjissāmī’”ti?


pli: “Āma, mahārāja, yo uppajjati jānāti so ‘uppajjissāmī’”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kassako gahapatiko bījāni pathaviyaṁ nikkhipitvā sammā deve vassante jānāti ‘dhaññaṁ nibbattissatī’”ti?


pli: “Āma, bhante, jāneyyā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, yo uppajjati, jānāti so ‘uppajjissāmī’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Uppajjatijānanapañho navamo.


title_pli: Milindapañha Sativagga

pli: Milindapañha


pli: 1. Kāyapiyāyanapañha


pli: “bhante nāgasena, piyo pabbajitānaṁ kāyo”ti?


pli: “Na kho, mahārāja, piyo pabbajitānaṁ kāyo”ti.


pli: “Atha kissa nu kho, bhante, kelāyatha mamāyathā”ti?


pli: “Kiṁ pana te, mahārāja, kadāci karahaci saṅgāmagatassa kaṇḍappahāro hotī”ti?


pli: “Āma, bhante, hotī”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, so vaṇo ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī”ti?


pli: “Āma, bhante, ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, piyo te vaṇo, tena ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī”ti?


pli: “Na me, bhante, piyo vaṇo, api ca maṁsassa ruhanatthāya ālepena ca ālimpīyati telena ca makkhīyati sukhumena ca coḷapaṭṭena paliveṭhīyatī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, appiyo pabbajitānaṁ kāyo, atha ca pabbajitā anajjhositā kāyaṁ pariharanti brahmacariyānuggahāya.


pli: Api ca kho, mahārāja, vaṇūpamo kāyo vutto bhagavatā, tena pabbajitā vaṇamiva kāyaṁ pariharanti anajjhositā.


pli: Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā—


pli: ‘Allacammappaṭicchanno,


pli: navadvāro mahāvaṇo;


pli: Samantato paggharati,


pli: asucipūtigandhiyo’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Kāyapiyāyanapañho paṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: 10. Cirakatasaraṇapañha


pli: “bhante nāgasena, kena atītaṁ cirakataṁ saratī”ti?


pli: “Satiyā, mahārājā”ti.


pli: “Nanu, bhante nāgasena, cittena sarati no satiyā”ti?


pli: “Abhijānāsi nu tvaṁ, mahārāja, kiñcideva karaṇīyaṁ katvā pamuṭṭhan”ti?


pli: “Āma, bhante”ti.


pli: “Kiṁ nu kho tvaṁ, mahārāja, tasmiṁ samaye acittako ahosī”ti?


pli: “Na hi, bhante, sati tasmiṁ samaye nāhosī”ti.


pli: “Atha kasmā tvaṁ, mahārāja, evamāha—


pli: ‘cittena sarati, no satiyā’”ti?


pli: Cirakatasaraṇapañho dasamo.


pli: 11. Abhijānantasatipañha


pli: “bhante nāgasena, sabbā sati abhijānantī uppajjati, udāhu kaṭumikāva satī”ti?


pli: “Abhijānantīpi, mahārāja, kaṭumikāpi satī”ti.


pli: “Evañhi kho, bhante nāgasena, sabbā sati abhijānantī, natthi kaṭumikā satī”ti?


pli: “Yadi natthi, mahārāja, kaṭumikā sati, natthi kiñci sippikānaṁ kammāyatanehi vā sippāyatanehi vā vijjāṭṭhānehi vā karaṇīyaṁ, niratthakā ācariyā, yasmā ca kho, mahārāja, atthi kaṭumikā sati, tasmā atthi kammāyatanehi vā sippāyatanehi vā vijjāṭṭhānehi vā karaṇīyaṁ, attho ca ācariyehī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Abhijānantasatipañho ekādasamo.


pli: Sativaggo chaṭṭho.


pli: Imasmiṁ vagge ekādasa pañhā.


pli: Milindapañha


pli: 2. Sabbaññūbhāvapañha


pli: “bhante nāgasena, buddho sabbaññū sabbadassāvī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, bhagavā sabbaññū sabbadassāvī”ti.


pli: “Atha kissa nu kho, bhante nāgasena, sāvakānaṁ anupubbena sikkhāpadaṁ paññapesī”ti?


pli: “Atthi pana te, mahārāja, koci vejjo, yo imissaṁ pathaviyaṁ sabbabhesajjāni jānātī”ti?


pli: “Āma, bhante, atthī”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, so vejjo gilānakaṁ sampatte kāle bhesajjaṁ pāyeti, udāhu asampatte kāle”ti?


pli: “Sampatte kāle, bhante, gilānakaṁ bhesajjaṁ pāyeti, no asampatte kāle”ti?


pli: “Evameva kho, mahārāja, bhagavā sabbaññū sabbadassāvī na asampatte kāle sāvakānaṁ sikkhāpadaṁ paññāpeti, sampatte kāle sāvakānaṁ sikkhāpadaṁ paññāpeti yāvajīvaṁ anatikkamanīyan”ti.


pli: Sabbaññūbhāvapañho dutiyo.


pli: 3. Mahāpurisalakkhaṇapañha


pli: “bhante nāgasena, buddho dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabho”ti?


pli: “Āma, mahārāja, bhagavā dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabho”ti.


pli: “Kiṁ panassa, bhante, mātāpitaropi dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgatā asītiyā ca anubyañjanehi parirañjitā suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā byāmappabhā”ti?


pli: “No cassa, mahārāja, mātāpitaro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgatā asītiyā ca anubyañjanehi parirañjitā suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā byāmappabhā”ti.


pli: “Evaṁ sante kho, bhante nāgasena, na uppajjati buddho dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabhoti, api ca mātusadiso vā putto hoti mātupakkho vā, pitusadiso vā putto hoti pitupakkho vā”ti.


pli: “atthi pana, mahārāja, kiñci padumaṁ satapattan”ti?


pli: “Tassa pana kuhiṁ sambhavo”ti?


pli: “Kaddame jāyati udake āsīyatī”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, padumaṁ kaddamena sadisaṁ vaṇṇena vā gandhena vā rasena vā”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Atha udakena vā gandhena vā rasena vā”ti?


pli: “Evameva kho, mahārāja, bhagavā dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato asītiyā ca anubyañjanehi parirañjito suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco byāmappabho, no cassa mātāpitaro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgatā asītiyā ca anubyañjanehi parirañjitā suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā byāmappabhā”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Mahāpurisalakkhaṇapañho tatiyo.


pli: Milindapañha


pli: 4. Bhagavatobrahmacāripañha


pli: “bhante nāgasena, buddho brahmacārī”ti?


pli: “Āma, mahārāja, bhagavā brahmacārī”ti.


pli: “Tena hi, bhante nāgasena, buddho brahmuno sisso”ti?


pli: “Atthi pana te, mahārāja, hatthipāmokkho”ti?


pli: “Atthi, bhante”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, so hatthī kadāci karahaci koñcanādaṁ nadatī”ti?


pli: “Āma, bhante, nadatī”ti.


pli: “Tena hi, mahārāja, so hatthī koñcasakuṇassa sisso”ti?


pli: “Kiṁ pana, mahārāja, brahmā sabuddhiko abuddhiko”ti?


pli: “Sabuddhiko, bhante”ti.


pli: “Tena hi, mahārāja, brahmā bhagavato sisso”ti.


pli: Bhagavato brahmacāripañho catuttho.


pli: 5. Bhagavatoupasampadāpañha


pli: “bhante nāgasena, upasampadā sundarā”ti?


pli: “Āma, mahārāja, upasampadā sundarā”ti.


pli: “Atthi pana, bhante, buddhassa upasampadā, udāhu natthī”ti?


pli: “Upasampanno kho, mahārāja, bhagavā bodhirukkhamūle saha sabbaññutañāṇena, natthi bhagavato upasampadā aññehi dinnā, yathā sāvakānaṁ, mahārāja, bhagavā sikkhāpadaṁ paññapeti yāvajīvaṁ anatikkamanīyan”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Bhagavato upasampadāpañho pañcamo.


pli: Milindapañha


pli: 6. Assubhesajjābhesajjapañha


pli: “bhante nāgasena, yo ca mātari matāya rodati, yo ca dhammapemena rodati, ubhinnaṁ tesaṁ rodantānaṁ kassa assu bhesajjaṁ, kassa na bhesajjan”ti?


pli: “Ekassa kho, mahārāja, assu rāgadosamohehi samalaṁ uṇhaṁ, ekassa pītisomanassena vimalaṁ sītalaṁ.


pli: Yaṁ kho, mahārāja, sītalaṁ, taṁ bhesajjaṁ, yaṁ uṇhaṁ, taṁ na bhesajjan”ti.


pli: Assubhesajjābhesajjapañho chaṭṭho.


pli: 7. Sarāgavītarāganānākaraṇapañha


pli: “bhante nāgasena, kiṁ nānākaraṇaṁ sarāgassa ca vītarāgassa cā”ti?


pli: “Eko kho, mahārāja, ajjhosito, eko anajjhosito”ti.


pli: “Kiṁ etaṁ, bhante, ajjhosito anajjhosito nāmā”ti?


pli: “Eko kho, mahārāja, atthiko, eko anatthiko”ti.


pli: “Passāmahaṁ, bhante, evarūpaṁ yo ca sarāgo, yo ca vītarāgo, sabbopeso sobhanaṁyeva icchati khādanīyaṁ vā bhojanīyaṁ vā, na koci pāpakaṁ icchatī”ti.


pli: “Avītarāgo kho, mahārāja, rasapaṭisaṁvedī ca rasarāgapaṭisaṁvedī ca bhojanaṁ bhuñjati, vītarāgo pana rasapaṭisaṁvedī bhojanaṁ bhuñjati, no ca kho rasarāgapaṭisaṁvedī”ti.


pli: Sarāgavītarāganānākaraṇapañho sattamo.


pli: 8. Paññāpatiṭṭhānapañha


pli: “bhante nāgasena, paññā kuhiṁ paṭivasatī”ti?


pli: “Na katthaci, mahārājā”ti.


pli: “Tena hi, bhante nāgasena, natthi paññā”ti.


pli: “Vāto, mahārāja, kuhiṁ paṭivasatī”ti?


pli: “Na katthaci, bhante”ti.


pli: “Tena hi, mahārāja, natthi vāto”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Paññāpatiṭṭhānapañho aṭṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: 9. Saṁsārapañha


pli: “bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘saṁsāro’ti, katamo so saṁsāro”ti?


pli: “Idha, mahārāja, jāto idheva marati, idha mato aññatra uppajjati, tahiṁ jāto tahiṁyeva marati, tahiṁ mato aññatra uppajjati, evaṁ kho, mahārāja, saṁsāro hotī”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso pakkaṁ ambaṁ khāditvā aṭṭhiṁ ropeyya, tato mahanto ambarukkho nibbattitvā phalāni dadeyya, atha so puriso tatopi pakkaṁ ambaṁ khāditvā aṭṭhiṁ ropeyya, tatopi mahanto ambarukkho nibbattitvā phalāni dadeyya, evametesaṁ rukkhānaṁ koṭi na paññāyati;


pli: evameva kho, mahārāja, idha jāto idheva marati, idha mato aññatra uppajjati, tahiṁ jāto tahiṁyeva marati, tahiṁ mato aññatra uppajjati, evaṁ kho, mahārāja, saṁsāro hotī”ti.


pli: Saṁsārapañho navamo.


title_pli: Milindapañha Arūpadhammavavatthānavagga


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 1. Satiuppajjanapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, katihākārehi sati uppajjatī”ti?


pli: “Sattarasahākārehi, mahārāja, sati uppajjatī”ti.


pli: “Katamehi sattarasahākārehī”ti?


pli: “Abhijānatopi, mahārāja, sati uppajjati, kaṭumikāyapi sati uppajjati, oḷārikaviññāṇatopi sati uppajjati, hitaviññāṇatopi sati uppajjati, ahitaviññāṇatopi sati uppajjati, sabhāganimittatopi sati uppajjati, visabhāganimittatopi sati uppajjati, kathābhiññāṇatopi sati uppajjati, lakkhaṇatopi sati uppajjati, sāraṇatopi sati uppajjati, muddātopi sati uppajjati, gaṇanātopi sati uppajjati, dhāraṇatopi sati uppajjati, bhāvanatopi sati uppajjati, potthakanibandhanatopi sati uppajjati, upanikkhepatopi sati uppajjati, anubhūtatopi sati uppajjatīti.


pli: Kathaṁ abhijānato sati uppajjati?


pli: Yathā, mahārāja, āyasmā ca ānando khujjuttarā ca upāsikā, ye vā pana aññepi keci jātissarā jātiṁ saranti, evaṁ abhijānato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ kaṭumikāya sati uppajjati?


pli: Yo pakatiyā muṭṭhassatiko, pare ca taṁ sarāpanatthaṁ nibandhanti, evaṁ kaṭumikāya sati uppajjati.


pli: Kathaṁ oḷārikaviññāṇato sati uppajjati?


pli: Yadā rajje vā abhisitto hoti, sotāpattiphalaṁ vā patto hoti, evaṁ oḷārikaviññāṇato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ hitaviññāṇato sati uppajjati?


pli: Yamhi sukhāpito, ‘amukasmiṁ evaṁ sukhāpito’ti sarati, evaṁ hitaviññāṇato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ ahitaviññāṇato sati uppajjati?


pli: Yamhi dukkhāpito, ‘amukasmiṁ evaṁ dukkhāpito’ti sarati, evaṁ ahitaviññāṇato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ sabhāganimittato sati uppajjati?


pli: Sadisaṁ puggalaṁ disvā mātaraṁ vā pitaraṁ vā bhātaraṁ vā bhaginiṁ vā sarati, oṭṭhaṁ vā goṇaṁ vā gadrabhaṁ vā disvā aññaṁ tādisaṁ oṭṭhaṁ vā goṇaṁ vā gadrabhaṁ vā sarati, evaṁ sabhāganimittato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ visabhāganimittato sati uppajjati?


pli: Asukassa nāma vaṇṇo ediso, saddo ediso, gandho ediso, raso ediso, phoṭṭhabbo edisoti sarati, evampi visabhāganimittatopi sati uppajjati.


pli: Kathaṁ kathābhiññāṇato sati uppajjati?


pli: Yo pakatiyā muṭṭhassatiko hoti, taṁ pare sarāpenti, tena so sarati, evaṁ kathābhiññāṇato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ lakkhaṇato sati uppajjati?


pli: Yo pakatiyā balībaddānaṁ aṅgena jānāti, lakkhaṇena jānāti, evaṁ lakkhaṇato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ sāraṇato sati uppajjati?


pli: Yo pakatiyā muṭṭhassatiko hoti, yo taṁ ‘sarāhi bho, sarāhi bho’ti punappunaṁ sarāpeti, evaṁ sāraṇato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ muddāto sati uppajjati?


pli: Lipiyā sikkhitattā jānāti ‘imassa akkharassa anantaraṁ imaṁ akkharaṁ kātabban’ti evaṁ muddāto sati uppajjati.


pli: Kathaṁ gaṇanāto sati uppajjati?


pli: Gaṇanāya sikkhitattā gaṇakā bahumpi gaṇenti, evaṁ gaṇanāto sati uppajjati.


pli: Kathaṁ dhāraṇato sati uppajjati?


pli: Dhāraṇāya sikkhitattā dhāraṇakā bahumpi dhārenti, evaṁ dhāraṇato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ bhāvanāto sati uppajjati?


pli: Idha bhikkhu anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati, seyyathidaṁ—


pli: ekampi jātiṁ dvepi jātiyo …pe…


pli: iti sākāraṁ sauddesaṁ pubbenivāsaṁ anussarati, evaṁ bhāvanāto sati uppajjati.


pli: Kathaṁ potthakanibandhanato sati uppajjati?


pli: Rājāno anusāsaniyaṁ assarantā etaṁ potthakaṁ āharathāti, tena potthakena anussaranti, evaṁ potthakanibandhanato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ upanikkhepato sati uppajjati?


pli: Upanikkhittaṁ bhaṇḍaṁ disvā sarati, evaṁ upanikkhepato sati uppajjati.


pli: Kathaṁ anubhūtato sati uppajjati?


pli: Diṭṭhattā rūpaṁ sarati, sutattā saddaṁ sarati, ghāyitattā gandhaṁ sarati, sāyitattā rasaṁ sarati, phuṭṭhattā phoṭṭhabbaṁ sarati, viññātattā dhammaṁ sarati, evaṁ anubhūtato sati uppajjati.


pli: Imehi kho, mahārāja, sattarasahākārehi sati uppajjatī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Satiuppajjanapañho paṭhamo.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 10. Dīghaṭṭhipañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, tumhe evaṁ bhaṇatha—


pli: ‘aṭṭhikāni dīghāni yojanasatikānipī’ti, rukkhopi tāva natthi yojanasatiko, kuto pana aṭṭhikāni dīghāni yojanasatikāni bhavissantī”ti?


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, sutaṁ te ‘mahāsamudde pañcayojanasatikāpi macchā atthī’”ti?


pli: “Āma, bhante, sutan”ti.


pli: “Nanu, mahārāja, pañcayojanasatikassa macchassa aṭṭhikāni dīghāni bhavissanti yojanasatikānipī”ti?


pli: Dīghaṭṭhipañho dasamo.


pli: 11. Assāsapassāsanirodhapañha


pli: ‘sakkā assāsapassāse nirodhetun’”ti?


pli: “Āma, mahārāja, sakkā assāsapassāse nirodhetun”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, sakkā assāsapassāse nirodhetun”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, sutapubbo te koci kākacchamāno”ti.


pli: “Āma, bhante, sutapubbo”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, so saddo kāye namite virameyyā”ti.


pli: “Āma, bhante, virameyyā”ti.


pli: “So hi nāma, mahārāja, saddo abhāvitakāyassa abhāvitasīlassa abhāvitacittassa abhāvitapaññassa kāye namite viramissati, kiṁ pana bhāvitakāyassa bhāvitasīlassa bhāvitacittassa bhāvitapaññassa catutthajjhānaṁ samāpannassa assāsapassāsā na nirujjhissantī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Assāsapassāsanirodhapañho ekādasamo.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 12. Samuddapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, ‘samuddo samuddo’ti vuccati, kena kāraṇena udakaṁ ‘samuddo’ti vuccatī”ti?


pli: Thero āha—


pli: “yattakaṁ, mahārāja, udakaṁ, tattakaṁ loṇaṁ.


pli: Yattakaṁ loṇaṁ, tattakaṁ udakaṁ.


pli: Tasmā ‘samuddo’ti vuccatī”ti.


pli: Samuddapañho dvādasamo.


pli: 13. Samuddaekarasapañha


pli: “bhante nāgasena, kena kāraṇena samuddo ekaraso loṇaraso”ti?


pli: “Cirasaṇṭhitattā kho, mahārāja, udakassa samuddo ekaraso loṇaraso”ti.


pli: Samuddaekarasapañho terasamo.


pli: 14. Sukhumapañha


pli: “bhante nāgasena, sakkā sabbaṁ sukhumaṁ chinditun”ti?


pli: “Āma, mahārāja, sakkā sabbaṁ sukhumaṁ chinditun”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante, sabbaṁ sukhuman”ti?


pli: “Dhammo kho, mahārāja, sabbasukhumo, na kho, mahārāja, dhammā sabbe sukhumā, ‘sukhuman’ti vā ‘thūlan’ti vā dhammānametamadhivacanaṁ.


pli: Yaṁ kiñci chinditabbaṁ, sabbaṁ taṁ paññāya chindati, natthi dutiyaṁ paññāya chedanan”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Sukhumapañho cuddasamo.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 15. Viññāṇanānatthapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, ‘viññāṇan’ti vā ‘paññā’ti vā ‘bhūtasmiṁ jīvo’ti vā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā byañjanameva nānan”ti?


pli: “Vijānanalakkhaṇaṁ, mahārāja, viññāṇaṁ, pajānanalakkhaṇā paññā, bhūtasmiṁ jīvo nupalabbhatī”ti.


pli: “Yadi jīvo nupalabbhati, atha ko carahi cakkhunā rūpaṁ passati, sotena saddaṁ suṇāti, ghānena gandhaṁ ghāyati, jivhāya rasaṁ sāyati, kāyena phoṭṭhabbaṁ phusati, manasā dhammaṁ vijānātī”ti?


pli: Thero āha—


pli: “yadi jīvo cakkhunā rūpaṁ passati …pe… manasā dhammaṁ vijānāti, so jīvo cakkhudvāresu uppāṭitesu mahantena ākāsena bahimukho suṭṭhutaraṁ rūpaṁ passeyya, sotesu uppāṭitesu, ghāne uppāṭite, jivhāya uppāṭitāya, kāye uppāṭite mahantena ākāsena suṭṭhutaraṁ saddaṁ suṇeyya, gandhaṁ ghāyeyya, rasaṁ sāyeyya, phoṭṭhabbaṁ phuseyyā”ti?


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Tena hi, mahārāja, bhūtasmiṁ jīvo nupalabbhatī”ti.


pli: Viññāṇanānatthapañho pannarasamo.


pli: 16. Arūpadhammavavatthānadukkarapañha


pli: “bhante nāgasena, dukkaraṁ nu kho bhagavatā katan”ti?


pli: “dukkaraṁ, mahārāja, bhagavatā katan”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṁ katan”ti.


pli: “Dukkaraṁ, mahārāja, bhagavatā kataṁ imesaṁ arūpīnaṁ cittacetasikānaṁ dhammānaṁ ekārammaṇe vattamānānaṁ vavatthānaṁ akkhātaṁ ‘ayaṁ phasso, ayaṁ vedanā, ayaṁ saññā, ayaṁ cetanā, idaṁ cittan’”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, kocideva puriso nāvāya mahāsamuddaṁ ajjhogāhetvā hatthapuṭena udakaṁ gahetvā jivhāya sāyitvā jāneyya nu kho, mahārāja, so puriso ‘idaṁ gaṅgāya udakaṁ, idaṁ yamunāya udakaṁ, idaṁ aciravatiyā udakaṁ, idaṁ sarabhuyā udakaṁ, idaṁ mahiyā udakan’”ti?


pli: “Dukkaraṁ, bhante, jānitun”ti.


pli: “Ito dukkarataraṁ kho, mahārāja, bhagavatā kataṁ imesaṁ arūpīnaṁ cittacetasikānaṁ dhammānaṁ ekārammaṇe vattamānānaṁ vavatthānaṁ akkhātaṁ ‘ayaṁ phasso, ayaṁ vedanā, ayaṁ saññā, ayaṁ cetanā, idaṁ cittan’”ti.


pli: “Suṭṭhu, bhante”ti rājā abbhānumodīti.


pli: Arūpadhammavavatthānavaggo sattamo.


pli: Imasmiṁ vagge soḷasa pañhā.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 2. Buddhaguṇasatipaṭilābhapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, tumhe etaṁ bhaṇatha—


pli: ‘yo vassasataṁ akusalaṁ kareyya, maraṇakāle ca ekaṁ buddhaguṇaṁ satiṁ paṭilabheyya, so devesu uppajjeyyā’ti etaṁ na saddahāmi, evañca pana vadetha ‘ekena pāṇātipātena niraye uppajjeyyā’ti etampi na saddahāmī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, khuddakopi pāsāṇo vinā nāvāya udake uppilaveyyā”ti.


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, vāhasatampi pāsāṇānaṁ nāvāya āropitaṁ udake uppilaveyyā”ti?


pli: “Āma, bhante”ti.


pli: “Yathā, mahārāja, nāvā, evaṁ kusalāni kammāni daṭṭhabbānī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Buddhaguṇasatipaṭilābhapañho dutiyo.


pli: 3. Dukkhappahānavāyamapañha


pli: “bhante nāgasena, kiṁ tumhe atītassa dukkhassa pahānāya vāyamathā”ti?


pli: “Na hi, mahārājā”ti.


pli: “Kiṁ pana, bhante, anāgatassa dukkhassa pahānāya vāyamathā”ti?


pli: “Kiṁ pana paccuppannassa dukkhassa pahānāya vāyamathā”ti?


pli: “Yadi tumhe na atītassa dukkhassa pahānāya vāyamatha, na anāgatassa dukkhassa pahānāya vāyamatha, na paccuppannassa dukkhassa pahānāya vāyamatha, atha kimatthāya vāyamathā”ti.


pli: Thero āha—


pli: “‘kinti, mahārāja, idañca dukkhaṁ nirujjheyya, aññañca dukkhaṁ nuppajjeyyā’ti etadatthāya vāyamāmā”ti.


pli: “Atthi pana te, bhante nāgasena, anāgataṁ dukkhan”ti?


pli: “Natthi, mahārājā”ti.


pli: “Tumhe kho, bhante nāgasena, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṁ anāgatānaṁ dukkhānaṁ pahānāya vāyamathā”ti?


pli: “Atthi pana te, mahārāja, keci paṭirājāno paccatthikā paccāmittā paccupaṭṭhitā hontī”ti?


pli: “Āma, bhante, atthī”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, tadā tumhe parikhaṁ khaṇāpeyyātha, pākāraṁ cināpeyyātha gopuraṁ kārāpeyyātha, aṭṭālakaṁ kārāpeyyātha, dhaññaṁ atiharāpeyyāthā”ti?


pli: “Na hi, bhante, paṭikacceva taṁ paṭiyattaṁ hotī”ti.


pli: “Kiṁ tumhe, mahārāja, tadā hatthismiṁ sikkheyyātha, assasmiṁ sikkheyyātha, rathasmiṁ sikkheyyātha, dhanusmiṁ sikkheyyātha, tharusmiṁ sikkheyyāthā”ti?


pli: “Na hi, bhante, paṭikacceva taṁ sikkhitaṁ hotī”ti.


pli: “Kissatthāyā”ti?


pli: “Anāgatānaṁ, bhante, bhayānaṁ paṭibāhanatthāyā”ti.


pli: “Kiṁ nu kho, mahārāja, atthi anāgataṁ bhayan”ti?


pli: “Natthi, bhante”ti.


pli: “Tumhe ca kho, mahārāja, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṁ anāgatānaṁ bhayānaṁ paṭibāhanatthāya paṭiyādethā”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yadā tvaṁ pipāsito bhaveyyāsi, tadā tvaṁ udapānaṁ khaṇāpeyyāsi, pokkharaṇiṁ khaṇāpeyyāsi, taḷākaṁ khaṇāpeyyāsi ‘pānīyaṁ pivissāmī’”ti?


pli: “Anāgatānaṁ, bhante, pipāsānaṁ paṭibāhanatthāya paṭiyattaṁ hotī”ti.


pli: “Atthi pana, mahārāja, anāgatā pipāsā”ti?


pli: “Tumhe kho, mahārāja, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṁ anāgatānaṁ pipāsānaṁ paṭibāhanatthāya taṁ paṭiyādethā”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, yadā tvaṁ bubhukkhito bhaveyyāsi, tadā tvaṁ khettaṁ kasāpeyyāsi, sāliṁ vapāpeyyāsi ‘bhattaṁ bhuñjissāmī’”ti?


pli: “Kissatthāyā”ti.


pli: “Anāgatānaṁ, bhante, bubhukkhānaṁ paṭibāhanatthāyā”ti.


pli: “Atthi pana, mahārāja, anāgatā bubhukkhā”ti?


pli: “Tumhe kho, mahārāja, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṁ anāgatānaṁ bubhukkhānaṁ paṭibāhanatthāya paṭiyādethā”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Dukkhappahānavāyamapañho tatiyo.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 4. Brahmalokapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, kīvadūro ito brahmaloko”ti?


pli: “Dūro kho, mahārāja, ito brahmaloko kūṭāgāramattā silā tamhā patitā ahorattena aṭṭhacattālīsayojanasahassāni bhassamānā catūhi māsehi pathaviyaṁ patiṭṭhaheyyā”ti.


pli: “Bhante nāgasena, tumhe evaṁ bhaṇatha—


pli: ‘seyyathāpi balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya;


pli: evameva iddhimā bhikkhu cetovasippatto jambudīpe antarahito brahmaloke pātubhaveyyā’ti etaṁ vacanaṁ na saddahāmi, evaṁ atisīghaṁ tāva bahūni yojanasatāni gacchissatī”ti.


pli: Thero āha—


pli: “kuhiṁ pana, mahārāja, tava jātabhūmī”ti?


pli: “Atthi, bhante, alasando nāma dīpo, tatthāhaṁ jāto”ti.


pli: “Kīva dūro, mahārāja, ito alasando hotī”ti?


pli: “Dvimattāni, bhante, yojanasatānī”ti.


pli: “Abhijānāsi nu tvaṁ, mahārāja, tattha kiñcideva karaṇīyaṁ karitvā saritā”ti?


pli: “Āma, bhante, sarāmī”ti.


pli: “Lahuṁ kho tvaṁ, mahārāja, gatosi dvimattāni yojanasatānī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Brahmalokapañho catuttho.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 5. Dvinnaṁlokuppannānaṁsamakabhāvapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yo idha kālaṅkato brahmaloke uppajjeyya, yo ca idha kālaṅkato kasmīre uppajjeyya, ko cirataraṁ ko sīghataran”ti?


pli: “Samakaṁ, mahārājā”ti.


pli: “Opammaṁ karohī”ti.


pli: “Kuhiṁ pana, mahārāja, tava jātanagaran”ti?


pli: “Atthi, bhante, kalasigāmo nāma, tatthāhaṁ jāto”ti.


pli: “Kīva dūro, mahārāja, ito kalasigāmo hotī”ti.


pli: “Kīva dūraṁ, mahārāja, ito kasmīraṁ hotī”ti?


pli: “Dvādasa, bhante, yojanānī”ti.


pli: “Iṅgha tvaṁ, mahārāja, kalasigāmaṁ cintehī”ti.


pli: “Cintito, bhante”ti.


pli: “Iṅgha tvaṁ, mahārāja, kasmīraṁ cintehī”ti.


pli: “Cintitaṁ, bhante”ti.


pli: “Katamaṁ nu kho, mahārāja, cirena cintitaṁ, katamaṁ sīghataran”ti?


pli: “Samakaṁ, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, yo idha kālaṅkato brahmaloke uppajjeyya, yo ca idha kālaṅkato kasmīre uppajjeyya, samakaṁyeva uppajjantī”ti.


pli: “Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, dve sakuṇā ākāsena gaccheyyuṁ, tesu eko ucce rukkhe nisīdeyya, eko nīce rukkhe nisīdeyya, tesaṁ samakaṁ patiṭṭhitānaṁ katamassa chāyā paṭhamataraṁ pathaviyaṁ patiṭṭhaheyya, katamassa chāyā cirena pathaviyaṁ patiṭṭhaheyyā”ti?


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Dvinnaṁ lokuppannānaṁ samakabhāvapañho pañcamo.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 6. Bojjhaṅgapañha


pli: Rājā āha—


pli: “kati nu kho, bhante nāgasena, bojjhaṅgā”ti?


pli: “Satta kho, mahārāja, bojjhaṅgā”ti.


pli: “Katihi pana, bhante, bojjhaṅgehi bujjhatī”ti?


pli: “Ekena kho, mahārāja, bojjhaṅgena bujjhati dhammavicayasambojjhaṅgenā”ti.


pli: “Atha kissa nu kho, bhante, vuccanti ‘satta bojjhaṅgā’”ti?


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, asi kosiyā pakkhitto aggahito hatthena ussahati chejjaṁ chinditun”ti.


pli: “Na hi, bhante”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, dhammavicayasambojjhaṅgena vinā chahi bojjhaṅgehi na bujjhatī”ti.


pli: Bojjhaṅgapañho chaṭṭho.


pli: 7. Pāpapuññānaṁ appānappabhāvapañha


pli: “bhante nāgasena, kataraṁ nu kho bahutaraṁ puññaṁ vā apuññaṁ vā”ti?


pli: “Puññaṁ kho, mahārāja, bahutaraṁ, apuññaṁ thokan”ti.


pli: “Kena kāraṇenā”ti?


pli: “Apuññaṁ kho, mahārāja, karonto vippaṭisārī hoti ‘pāpakammaṁ mayā katan’ti, tena pāpaṁ na vaḍḍhati.


pli: Puññaṁ kho, mahārāja, karonto avippaṭisārī hoti, avippaṭisārino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati, samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, tena kāraṇena puññaṁ vaḍḍhati.


pli: Puriso kho, mahārāja, chinnahatthapādo bhagavato ekaṁ uppalahatthaṁ datvā ekanavutikappāni vinipātaṁ na gacchissati.


pli: Imināpi, mahārāja, kāraṇena bhaṇāmi ‘puññaṁ bahutaraṁ, apuññaṁ thokan’”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Milindapañha


pli: Arūpadhammavavatthānavagga


pli: 8. Jānantājānantapāpakaraṇapañha


pli: Rājā āha—


pli: “bhante nāgasena, yo jānanto pāpakammaṁ karoti, yo ajānanto pāpakammaṁ karoti, kassa bahutaraṁ apuññan”ti?


pli: Thero āha “yo kho, mahārāja, ajānanto pāpakammaṁ karoti, tassa bahutaraṁ apuññan”ti.


pli: “Tena hi, bhante nāgasena, yo amhākaṁ rājaputto vā rājamahāmatto vā ajānanto pāpakammaṁ karoti, taṁ mayaṁ diguṇaṁ daṇḍemā”ti?


pli: “Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja, tattaṁ ayoguḷaṁ ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ eko jānanto gaṇheyya, eko ajānanto gaṇheyya, katamo balavataraṁ ḍayheyyā”ti.


pli: “Yo kho, bhante, ajānanto gaṇheyya, so balavataraṁ ḍayheyyā”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, yo ajānanto pāpakammaṁ karoti, tassa bahutaraṁ apuññan”ti.


pli: Jānantājānantapāpakaraṇapañho aṭṭhamo.


pli: 9. Uttarakurukādigamanapañha


pli: “bhante nāgasena, atthi koci, yo iminā sarīrena uttarakuruṁ vā gaccheyya, brahmalokaṁ vā, aññaṁ vā pana dīpan”ti?


pli: “Atthi, mahārāja, yo iminā cātummahābhūtikena kāyena uttarakuruṁ vā gaccheyya, brahmalokaṁ vā, aññaṁ vā pana dīpan”ti.


pli: “Kathaṁ, bhante nāgasena, iminā cātummahābhūtikena kāyena uttarakuruṁ vā gaccheyya, brahmalokaṁ vā, aññaṁ vā pana dīpan”ti?


pli: “Abhijānāsi nu tvaṁ, mahārāja, imissā pathaviyā vidatthiṁ vā ratanaṁ vā laṅghitā”ti?


pli: “Āma, bhante, abhijānāmi ‘ahaṁ, bhante nāgasena, aṭṭhapi rataniyo laṅghemī’”ti.


pli: “Kathaṁ tvaṁ, mahārāja, aṭṭhapi rataniyo laṅghesī”ti?


pli: “Ahañhi, bhante, cittaṁ uppādemi ‘ettha nipatissāmī’ti saha cittuppādena kāyo me lahuko hotī”ti.


pli: “Evameva kho, mahārāja, iddhimā bhikkhu cetovasippatto kāyaṁ citte samāropetvā cittavasena vehāsaṁ gacchatī”ti.


pli: “Kallosi, bhante nāgasenā”ti.


pli: Uttarakurukādigamanapañho navamo.


pli: “jānāsi kho, mahārāja, sampati kā velā”ti?